🐄 Chăn nuôi

Ở nông thôn, chăn nuôi gần như là “ngân hàng sống” của mỗi nhà. Con heo, con bò, đàn gà sau hè không chỉ cho thịt, trứng mà còn là khoản tiền dự phòng khi cần sửa nhà, đóng học cho con. Nhưng nuôi cho có lời thì không đơn giản: giống xấu, chuồng bí, thức ăn thiếu chất hay một trận dịch là có thể mất trắng cả năm công sức.

Trang này là bài hướng dẫn tổng quan để bà con mới bắt đầu nắm được bức tranh chung, rồi đi sâu vào từng bài kỹ thuật cụ thể bên dưới. Gặt viết bằng lời nhà nông, ưu tiên những việc bà con làm được ngay với vốn ít và diện tích vừa phải.

Chăn nuôi nông hộ: bắt đầu từ đâu cho chắc ăn?

Trước khi mua con giống, bà con nên tự trả lời ba câu hỏi: nuôi con gì hợp với đất và nguồn nước nhà mình, có sẵn nguồn thức ăn nào rẻ tại chỗ, và bán cho ai khi tới lứa. Nhiều hộ thất bại không phải vì kỹ thuật kém mà vì nuôi theo phong trào, tới lúc xuất chuồng thì giá rớt, không có đầu ra.

Nếu vốn ít, hãy bắt đầu nhỏ để học nghề. Một đàn gà vài chục con, vài con thỏ hay một ô dế là đủ để biết mình có hợp với việc chăn nuôi hay không. Khi đã quen tay, có khách quen, lúc đó mới tính mở rộng. Bà con đang phân vân giữa trồng và nuôi có thể đọc thêm bài bài toán vốn đầu tư 50 triệu ở nông thôn.

Chọn vật nuôi theo điều kiện nhà mình

Bảng dưới đây giúp bà con so sánh nhanh các nhóm vật nuôi phổ biến. Đây là nhận xét chung về đặc điểm, không phải con số cam kết; chi phí và lời lãi thực tế còn tùy giá giống, giá thức ăn ở từng vùng.

Chọn con giống: gốc của lời lãi trong chăn nuôi

Ông bà mình hay nói “tốt giống tốt má”. Con giống khỏe thì ăn khỏe, lớn nhanh, ít bệnh, tiết kiệm được cả tiền thuốc lẫn tiền cám. Bà con nên mua giống ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, có giấy tiêm phòng, tránh mua trôi nổi ở chợ vì rất dễ mang mầm bệnh về đàn.

• Con giống nhanh nhẹn, mắt sáng, lông hoặc da bóng mượt, hậu môn sạch.
• Thân hình cân đối, chân thẳng, đứng vững, không khập khiễng.
• Hỏi rõ lịch tiêm phòng đã làm và loại thức ăn đang dùng để chuyển dần, tránh sốc.
• Con mới mua về nên nuôi cách ly riêng một thời gian trước khi nhập đàn.

Với heo làm giống, bà con xem kỹ bài cách chọn lọc lợn giống hậu bị khỏe mạnh, trong đó Gặt chỉ cách nhìn khung xương, số vú và chân móng.

Chuồng trại: sạch, thoáng, dễ dọn

Chuồng tốt không cần đắt tiền, nhưng phải đạt ba yêu cầu: khô ráo, thoáng mát mùa hè, kín gió mùa đông. Hướng chuồng nên tránh nắng chiều chiếu thẳng và gió lùa. Nền chuồng có độ dốc để nước thoát, có rãnh dẫn phân và nước thải ra hố xử lý, không xả thẳng ra mương làng.

Mỗi loài có kiểu chuồng riêng. Dê ưa sàn cao, ráo chân, bà con tham khảo kỹ thuật xây chuồng dê sàn lưới. Gà và heo có thể nuôi trên đệm lót sinh học để giảm mùi, xem cách làm đệm lót sinh học nuôi gà. Gà con mới nở thì cần quây úm giữ ấm, chi tiết có trong bài hướng dẫn úm gà con mùa lạnh.

Xử lý chất thải để nuôi lâu dài

Phân và nước thải là chuyện dễ gây mất lòng hàng xóm nhất trong chăn nuôi. Bà con có thể ủ phân chuồng hoai để bón cây, làm hầm biogas nếu đàn đủ lớn, hoặc dùng phân nuôi trùn quế. Chất thải được xử lý tốt thì vừa sạch chuồng, vừa có thêm phân bón cho vườn, đỡ được một khoản mua phân.

Thức ăn: khoản chi lớn nhất của chăn nuôi

Trong hầu hết mô hình, tiền thức ăn chiếm phần lớn chi phí. Vì vậy, muốn có lời thì phải tính kỹ ở khâu này. Nguyên tắc chung là cho ăn đủ chất theo từng giai đoạn, tận dụng nguồn phụ phẩm sẵn có ở địa phương nhưng không cho ăn đồ ôi thiu, mốc hỏng.

• Gia cầm: phối trộn ngô, cám gạo, đạm và rau xanh theo từng lứa tuổi. Xem công thức trộn thức ăn cho gà thả vườn.
• Bò: cỏ xanh là chính, bổ sung thức ăn tinh khi vỗ béo. Bà con đọc khẩu phần ăn cho bò thịt vỗ béo.
• Dự trữ mùa khô: ủ chua cỏ khi cỏ dư thừa mùa mưa, theo bài hướng dẫn ủ cỏ voi chua nuôi bò.
• Tận dụng phụ phẩm: bã đậu nành và nhộng ruồi lính đen là nguồn đạm rẻ cho trang trại nhỏ.

Với hộ nuôi bò nhiều, máy băm cỏ giúp đỡ công cắt thái và trâu bò ăn ít bỏ phí hơn. Bài chọn mua máy băm cỏ đa năng có các tiêu chí để bà con tự so sánh.

Phòng bệnh hơn chữa bệnh trong chăn nuôi

Một ổ dịch có thể xóa sạch lời lãi của nhiều lứa. Cách rẻ nhất để giữ đàn là phòng bệnh: chuồng sạch, tiêm phòng đúng lịch, hạn chế người lạ và xe buôn ra vào khu nuôi, có hố sát trùng hoặc rắc vôi ở cổng chuồng.

• Lập sổ ghi ngày tiêm, loại vắc xin, ngày tẩy giun cho từng lứa.
• Vệ sinh máng ăn, máng uống hằng ngày; định kỳ phun sát trùng chuồng.
• Thấy con nào bỏ ăn, sốt, tiêu chảy thì tách riêng ngay và báo thú y xã.
• Không tự ý dùng thuốc theo lời truyền miệng. Thuốc và liều dùng phải theo nhãn hoặc hướng dẫn của cán bộ thú y.
• Không bán chạy, không vứt xác con bệnh ra kênh rạch vì làm dịch lây lan cả vùng.

Chuyên mục con Thú y có các bài chi tiết như lịch tiêm phòng vắc xin cho heo con, bệnh tụ huyết trùng ở gà và phòng bệnh lở mồm long móng cho bò.

Các nhóm chăn nuôi trên Gặt

Gia súc: heo, bò, dê

Đây là nhóm cần vốn lớn hơn nhưng cho giá trị cao. Nuôi heo nái cần nắm thời điểm đẻ để đỡ đẻ kịp, xem dấu hiệu lợn nái sắp đẻ. Tất cả bài về heo, bò, dê nằm trong chuyên mục Gia súc.

Gia cầm: gà, vịt

Gà thả vườn hợp với hầu hết nông hộ vì vốn ít, quay vòng nhanh. Khâu khó nhất là úm con và phòng dịch. Bà con xem thêm ở chuyên mục Gia cầm.

Thủy sản

Ao tôm, bể ếch, hồ cá đều xoay quanh một chữ “nước”. Nước xấu thì con nuôi bệnh, chậm lớn. Bà con tham khảo quản lý nước ao nuôi tôm thẻ chân trắng và nuôi ếch trong bể xi măng, cùng các bài khác trong chuyên mục Thủy sản.

Vật nuôi đặc sản, diện tích nhỏ

Không có nhiều đất vẫn làm chăn nuôi được. Thỏ, dế, ong là những lựa chọn hợp với nhà phố, vườn nhỏ: xem kinh nghiệm nuôi thỏ sinh sản, mô hình nuôi dế mèn Thái và kỹ thuật nuôi ong lấy mật.

Sai lầm thường gặp khi mới chăn nuôi

• Nuôi theo phong trào: thấy nhà bên lời là nuôi theo, không tìm hiểu đầu ra.
• Thả quá dày: nhồi nhiều con vào chuồng chật làm con nuôi stress, dễ phát bệnh.
• Tiếc tiền vắc xin: bỏ qua tiêm phòng để đỡ tốn, tới khi có dịch thì thiệt hại gấp nhiều lần.
• Đổi thức ăn đột ngột: gây tiêu chảy, chướng bụng, nhất là ở thỏ và heo con.
• Không ghi chép: không biết lứa nào lời, lứa nào lỗ, khoản nào tốn nhất để điều chỉnh.

Tính toán lời lãi và tìm đầu ra

Bà con nên ghi một cuốn sổ đơn giản cho mỗi lứa: tiền giống, tiền cám, tiền thuốc, tiền điện nước, công lao động và số tiền bán được. Sau vài lứa, cuốn sổ sẽ cho thấy rõ con nào hợp với nhà mình. Theo dõi giá cả thường xuyên, ví dụ bài xu hướng giá lợn hơi dịp cuối năm, giúp bà con chọn thời điểm xuất chuồng hợp lý.

Về đầu ra, liên kết với tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc bán trực tiếp cho khách quen qua mạng đều là những cách giảm phụ thuộc thương lái. Muốn hiểu thêm khái niệm và các hình thức chăn nuôi, bà con có thể đọc mục Chăn nuôi trên Wikipedia tiếng Việt.

Gặt sẽ tiếp tục bổ sung bài mới cho chuyên mục chăn nuôi. Bà con có kinh nghiệm hay hoặc câu hỏi, cứ để lại bình luận dưới từng bài để cùng trao đổi. Muốn xem thêm về cây trồng, mời ghé chuyên mục Trồng trọt.