Kỹ Thuật Nuôi Ong Lấy Mật Trong Thùng Kế Tránh Hiện Tượng Chia Đàn

Chào bà con mình nhé! Gặt hôm nay cùng bà con ngồi lại nói về một kỹ thuật “nâng cấp” cho nghề nuôi ong lấy mật mà bấy lâu nay nhiều người vẫn còn e dè: nuôi ong trong thùng kế.

Chắc hẳn bà con nuôi ong nội hay ong ngoại đều từng đau đầu với cảnh đàn ong đang mạnh, mật đang về thì chúng lại “dở chứng” chia đàn tự nhiên. Quân đi mất một nửa, mật thu chẳng được bao nhiêu, công sức chăm bẵm bấy lâu coi như đổ sông đổ biển. Kỹ thuật thùng kế chính là chìa khóa để giải quyết vấn đề này. Dưới đây Gặt trình bày từ nguyên nhân, cách chuẩn bị, từng bước lên kế cho tới lúc thu mật, bà con làm lần lượt là được.

Vì sao ong hay chia đàn khi nuôi ong lấy mật?

Chia đàn là bản năng sinh sản của loài ong. Một đàn ong muốn nhân lên thì không đẻ ra “đàn con” như gà vịt, mà tách làm hai: chúa cũ dẫn một phần ong thợ bay đi tìm chỗ ở mới, phần còn lại ở nhà nuôi chúa mới nở từ mũ chúa. Bà con có thể đọc thêm về tập tính của loài này trên trang Ong mật – Wikipedia tiếng Việt.

Trong thực tế nuôi, những nguyên nhân thường đẩy đàn ong tới chỗ chia đàn là:

• Tổ quá chật: quân đông đặc, ong bám kín cả ván ngăn, vách thùng, không còn chỗ làm việc.
• Chúa hết chỗ đẻ: các lỗ tổ đều đã chứa mật, phấn hoặc nhộng, chúa đi mãi không tìm được lỗ trống.
• Mật về nhiều mà không có chỗ đổ: ong thợ đổ mật lấn sang vùng đẻ, càng làm chúa bí chỗ.
• Tổ nóng, bí: thùng đặt nơi nắng gắt, thiếu thông thoáng, ong phải quạt nhiều và dễ “bỏ nhà”.
• Chúa già: chúa đẻ kém, đàn có xu hướng xây mũ chúa để thay.

Bản năng của loài ong là khi tổ quá chật chội, không còn chỗ đổ mật và nuôi ấu trùng, chúng sẽ xây mũ chúa để chia đàn. Muốn giữ đàn, bà con phải giải quyết cái “chật” trước tiên. Đó là lúc thùng kế phát huy tác dụng.

Thùng kế là gì và tại sao chống chia đàn hiệu quả?

Thùng kế là một thùng phụ không đáy, đặt chồng lên trên thùng nuôi chính (thùng trệt). Ong đi lại giữa hai tầng qua lớp lưới ngăn chúa. Cách bố trí này có hai cái lợi lớn:

• Mở rộng không gian: thùng kế giống như việc bà con xây thêm “tầng lầu” cho nhà ở. Tầng dưới chuyên để ong chúa đẻ trứng, tầng trên là kho chứa mật.
• Giải tỏa áp lực: khi có thêm tầng kế, ong thợ có chỗ đổ mật ngay, không lấn chiếm vùng đẻ của chúa. Nhà rộng, việc nhiều, thức ăn dư dả thì ong chẳng còn lý do gì để muốn “ra riêng” nữa.

So sánh thùng đơn và thùng kế

Chuẩn bị trước khi lên kế

Đừng đợi ong sắp chia mới cuống cuồng đi đóng thùng. Bà con chuẩn bị sẵn từ trước mùa hoa:

• Thùng kế: cùng kích thước miệng với thùng trệt để chồng khít, không hở khe cho ong lạ, kiến hay sâu ăn sáp chui vào. Gỗ khô, không mùi sơn, mùi hóa chất.
• Lưới ngăn chúa: tấm lưới có lỗ vừa cho ong thợ đi qua nhưng ong chúa (thân to hơn) thì không.
• Cầu và chân tầng: chuẩn bị cầu chân tầng mới để bù xuống tầng trệt, cầu đã xây sẵn (nếu có) để đặt lên tầng kế.
• Đồ bảo hộ: mũ lưới, găng tay, bình khói để thao tác nhẹ nhàng, ong ít bị kích động.

Nhà nào đang tính toán nghề phụ cho gia đình có thể xem thêm bài Bài toán vốn đầu tư 50 triệu: nên bắt đầu trồng trọt hay chăn nuôi gì ở nông thôn để cân nhắc chi phí trước khi mở rộng trại ong.

Kỹ thuật lên kế từng bước cho bà con

Bước 1: Chọn thời điểm lên kế

Không phải lúc nào cũng lên kế được. Bà con cần quan sát khi đàn ong ở thùng trệt đã quân đông đặc (tràn ra ván ngăn), nguồn hoa ngoài tự nhiên bắt đầu rộ. Đừng lên kế khi đàn ong còn yếu, chúng sẽ không giữ ấm được cho tổ, dễ sinh bệnh và bị sâu ăn sáp phá ở tầng trên.

Dấu hiệu đàn đủ sức lên kế mà bà con dễ nhận ra:

• Mở nắp thấy ong bám kín các cầu, kín cả ván ngăn.
• Cầu đẻ có nhiều nhộng vít nắp, chúa đẻ đều.
• Viền trên các cầu bắt đầu có mật mới, ong đi làm về tấp nập.

Bước 2: Đặt lưới ngăn chúa

Đây là vật dụng quan trọng nhất. Tấm lưới đặt nằm ngang trên miệng thùng trệt, rồi mới chồng thùng kế lên.

• Mục đích: giữ bà chúa ở dưới tầng trệt để đẻ, còn tầng trên chỉ thuần túy chứa mật.
• Lợi ích: mật thu được từ thùng kế sạch, không lẫn ấu trùng, ít vị chua của phấn hoa, chất lượng tốt hơn hẳn.

Trước khi đặt lưới, bà con nhớ tìm thấy chúa và chắc chắn chúa đang ở tầng trệt. Nếu lỡ nhốt chúa lên trên thì tầng kế sẽ thành tầng đẻ, công sức đổ bể.

Bước 3: Sắp xếp cầu khi mới lên kế

Khi mới lên kế, bà con nên rút 1–2 cầu mật đã vít nắp từ tầng trệt đưa lên tầng kế để “dụ” ong thợ lên làm việc. Ong thấy mật ở trên sẽ lên giữ ấm, xây tiếp và đổ mật vào đó. Thay vào tầng trệt những cầu chân tầng mới để kích thích chúa đẻ.

Một vài lưu ý nhỏ khi xếp cầu:

• Cầu mật đưa lên đặt ở giữa thùng kế, không đặt sát vách.
• Cầu chân tầng mới ở tầng trệt đặt xen giữa các cầu nhộng, gần chỗ chúa đẻ.
• Không đưa cầu có nhộng lên tầng kế, tránh nhộng chết vì thiếu ong ủ ấm.
• Thao tác vào buổi sáng hoặc chiều mát, nhẹ tay, không để cầu va đập.

Bước 4: Kiểm tra định kỳ

Dù nuôi thùng kế giúp giảm phần lớn hiện tượng chia đàn (nhiều người nuôi cho biết mức giảm khoảng 80–90%), bà con vẫn nên kiểm tra mỗi tuần một lần. Xem ong có xây mũ chúa ở tầng trệt không, nếu có hãy ngắt bỏ ngay và kiểm tra xem chúa có bị thiếu chỗ đẻ không nhé.

Khi kiểm tra, bà con để ý thêm:

• Tầng kế đã kín mật chưa, nếu gần đầy mà hoa còn nhiều thì chuẩn bị thêm cầu hoặc thu mật.
• Tầng trệt còn chỗ đẻ không, nếu chật thì tiếp tục rút cầu mật lên, bù cầu chân tầng xuống.
• Có dấu hiệu sâu ăn sáp, kiến, ong lạ vào cướp mật không.

Thu mật từ thùng kế đúng cách

Lợi thế lớn của thùng kế là bà con chỉ thu mật ở tầng trên, không phải đụng tới cầu đẻ. Nên chờ phần lớn lỗ tổ trên cầu đã được ong vít nắp sáp mới thu, vì lúc đó mật đã đủ già, ít nước, để được lâu.

Bức ảnh trên là một cầu ở thùng đơn: mật vít nắp ở viền, nhộng ở giữa. Nếu quay cầu như vậy, mật dễ lẫn ấu trùng. Cầu ở thùng kế có lưới ngăn chúa thì gần như toàn mật, đó chính là cái lợi của cách nuôi này.

• Thu vào ngày nắng ráo, ong đi làm nhiều, ít ong ở nhà.
• Rũ ong hoặc dùng chổi lông quét nhẹ, đưa cầu vào thùng kín để ong không bám theo.
• Dụng cụ quay, lọc, can chứa phải sạch và khô; mật chứa trong can kín, để nơi thoáng mát.
• Sau khi quay, trả cầu lại tầng kế cho ong dọn và đổ mật tiếp, nếu mùa hoa còn kéo dài.

Mật ong cũng như các loại nông sản khác, giữ được ngon lâu là nhờ khâu bảo quản. Bà con tham khảo thêm mẹo bảo quản nông sản không dùng hóa chất của Gặt.

Những sai lầm hay gặp khi nuôi thùng kế

• Lên kế quá sớm: đàn còn mỏng quân, không giữ được nhiệt cho hai tầng, tầng trên bỏ trống dễ bị sâu ăn sáp.
• Lên kế quá muộn: ong đã xây mũ chúa rồi mới lên kế thì nhiều khi vẫn chia đàn.
• Nhốt nhầm chúa lên tầng kế: mật lẫn nhộng, mất ý nghĩa của lưới ngăn chúa.
• Thu mật non: quay khi cầu chưa vít nắp, mật loãng, dễ lên men chua.
• Thùng hở khe: tạo đường cho kiến, ong lạ, sâu ăn sáp vào phá tổ.

Ngoài chuyện mật, đàn ong khỏe còn giúp thụ phấn cho cây ăn trái quanh vườn. Nhà nào đang gặp cảnh cây ra hoa nhiều mà đậu ít, có thể đọc thêm bài vì sao cây trồng không đậu trái dù ra rất nhiều hoa. Các bài khác về con nuôi bà con xem ở chuyên mục Chăn nuôi.

Hỏi đáp về nuôi ong lấy mật trong thùng kế

Nuôi ong thùng kế không chỉ là cách để chúng ta rảnh tay hơn, ít phải canh giữ đàn ong chia đi mất, mà còn là con đường nâng cao chất lượng mật ong Việt. Mật vít nắp hoàn toàn trên thùng kế có độ đậm đặc cao, thơm ngon và có giá trị hơn hẳn mật quay phá truyền thống. Chúc bà con có những mùa mật bội thu và những đàn ong khỏe mạnh!

Gặt – Đồng hành cùng nhà nông.