💉 Thú y

Nuôi con gì cũng vậy, mất một con là mất vốn, mất cả đàn là mất cả năm công sức. Vì thế thú y không phải chuyện riêng của bác sĩ, mà là việc hằng ngày của người chăn nuôi. Trong bài tổng quan này, Gặt tóm lại những điều cơ bản nhất về thú y cho bà con: phòng bệnh ra sao, tiêm phòng thế nào, khi con vật bệnh thì làm gì trước, và lúc nào cần gọi cán bộ thú y.

Bài viết không thay cho chỉ định của bác sĩ. Mọi loại thuốc, vắc xin và liều dùng, bà con làm theo nhãn sản phẩm và hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương.

Thú y là gì và vì sao bà con chăn nuôi cần nắm

Hiểu đơn giản, thú y là việc chăm lo sức khỏe cho vật nuôi: phòng bệnh, chẩn đoán, chữa bệnh và kiểm soát dịch bệnh lây lan. Thú y còn liên quan đến an toàn thực phẩm, vì thịt, trứng, sữa từ con vật bệnh hoặc còn tồn dư thuốc có thể ảnh hưởng người ăn.

Với hộ chăn nuôi nhỏ, kiến thức thú y cơ bản giúp bà con làm được ba việc: giữ đàn khỏe để ít phải dùng thuốc, phát hiện bệnh sớm khi còn dễ chữa, và báo đúng lúc để chính quyền khoanh vùng khi có dịch. Ba việc này rẻ hơn rất nhiều so với chữa bệnh khi đã lan cả chuồng.

Phòng bệnh hơn chữa bệnh

Câu này ông bà mình nói từ lâu và trong thú y nó đúng hoàn toàn. Nhiều bệnh do virus như dịch tả heo, cúm gia cầm, lở mồm long móng hầu như không có thuốc đặc trị. Cách tốt nhất là không để mầm bệnh vào chuồng và tiêm phòng đủ, đúng lịch.

Năm nền tảng thú y phòng bệnh cho đàn vật nuôi

Dù nuôi heo, gà hay bò, công tác thú y phòng bệnh đều dựa trên năm nền tảng dưới đây. Bà con làm đủ năm việc này thì đã giảm được phần lớn rủi ro.

• Con giống sạch bệnh: mua giống có nguồn gốc rõ, có giấy kiểm dịch, đã tiêm phòng các bệnh chính.
• Chuồng trại thoáng, khô: không ẩm ướt, không gió lùa, có rãnh thoát nước thải và phân.
• Thức ăn, nước uống sạch: không dùng thức ăn mốc, nước ao tù; máng ăn uống rửa thường xuyên.
• Vệ sinh, sát trùng định kỳ: có hố sát trùng ở cửa chuồng, hạn chế người lạ ra vào.
• Tiêm phòng đủ và đúng lịch: theo khuyến cáo của cơ quan thú y địa phương.

Cách ly con mới mua về

Con mới nhập đàn nên nuôi riêng ít nhất hai tuần để theo dõi. Nếu khỏe mạnh, ăn uống bình thường mới cho nhập chung. Đây là bước nhiều bà con bỏ qua nhưng lại là đường vào chính của mầm bệnh.

Quản lý người và phương tiện

Thương lái, xe chở thức ăn, người đi thiến hoạn đi qua nhiều trại nên dễ mang mầm bệnh. Bà con nên giao nhận ở ngoài cổng, yêu cầu sát trùng bánh xe và ủng trước khi vào khu chuồng.

Muốn làm nền chuồng gà ít mùi, ít bệnh, bà con tham khảo bài cách làm đệm lót sinh học nuôi gà. Với dê, xem thêm kỹ thuật xây chuồng dê sàn lưới.

Lịch tiêm phòng: việc thú y quan trọng nhất

Vắc xin giúp con vật tự tạo kháng thể trước khi gặp mầm bệnh. Tiêm đúng lịch thì khi dịch đến, đàn vẫn có sức chống đỡ. Mỗi loài, mỗi vùng có lịch khác nhau, nên bà con hỏi trạm thú y xã hoặc huyện để có lịch phù hợp.

Bảng dưới đây liệt kê các bệnh thường được tiêm phòng ở Việt Nam để bà con có khái niệm ban đầu. Thời điểm tiêm và loại vắc xin cụ thể, bà con làm theo nhãn và hướng dẫn cán bộ thú y.

Lịch chi tiết cho heo từ lúc sinh tới khi xuất chuồng, bà con xem bài lịch tiêm phòng vắc xin cho heo con.

Lưu ý khi tiêm phòng

• Chỉ tiêm cho con khỏe; con đang bệnh, sốt thì hoãn lại.
• Bảo quản vắc xin đúng nhiệt độ ghi trên nhãn, không để nắng chiếu.
• Dùng kim, xi lanh sạch; vắc xin đã pha dùng hết trong thời gian nhãn cho phép.
• Ghi sổ ngày tiêm, loại vắc xin, số lô để tiện theo dõi và tiêm nhắc.

Nhận biết sớm dấu hiệu vật nuôi bị bệnh

Người nuôi gặp con vật mỗi ngày, nên chính bà con là người phát hiện bệnh sớm nhất. Mỗi sáng khi cho ăn, bà con dành vài phút quan sát cả đàn. Đây là thói quen thú y đơn giản mà hiệu quả.

Dấu hiệu chung cần để ý

• Bỏ ăn hoặc ăn ít hẳn, uống nước nhiều hoặc không uống.
• Đứng ủ rũ, nằm một góc, tách khỏi đàn.
• Sốt: sờ tai, mũi thấy nóng; dùng nhiệt kế để biết chắc.
• Phân lỏng, có máu, màu lạ; nước tiểu đổi màu.
• Ho, thở khó, chảy nước mũi, chảy dãi.
• Có mụn, loét ở miệng, móng, vú, da; què chân.
• Gà xù lông, mào tím tái; heo da đỏ tím ở tai, bụng.

Một vài bệnh hay gặp

Ở gà, tụ huyết trùng thường gây chết nhanh, mào tích tím, tiêu chảy. Bà con xem cách xử lý trong bài điều trị bệnh tụ huyết trùng ở gà. Ở bò, mùa mưa ẩm hay gặp nấm da và lở mồm long móng; bài phòng bệnh cho bò mùa ẩm ướt có hướng dẫn chi tiết.

Khi vật nuôi bị bệnh: xử lý ban đầu đúng cách

Khi thấy con vật có dấu hiệu bệnh, bà con bình tĩnh làm theo thứ tự dưới đây. Làm đúng bước đầu giúp hạn chế lây lan và giúp cán bộ thú y chẩn đoán nhanh hơn.

1. Cách ly ngay con bệnh sang ô chuồng riêng, có người chăm riêng nếu được.
2. Ghi lại triệu chứng: bắt đầu từ khi nào, bao nhiêu con, ăn uống ra sao. Chụp ảnh, quay video gửi cán bộ thú y.
3. Tăng vệ sinh: sát trùng chuồng, dụng cụ, lối đi; rửa tay, thay ủng khi ra vào.
4. Báo cán bộ thú y xã hoặc trạm thú y khi bệnh lây nhanh, chết nhiều, hoặc nghi bệnh nguy hiểm.
5. Dùng thuốc theo chỉ định, đúng liều, đủ ngày; không tự ý tăng liều hay đổi thuốc liên tục.

Xử lý con chết đúng quy định

Con chết không bán chạy, không vứt xuống sông, ao, kênh mương. Bà con chôn hoặc tiêu hủy theo hướng dẫn của cơ quan thú y, rắc vôi bột và sát trùng nơi chôn. Vứt xác bừa bãi là cách nhanh nhất làm dịch lan khắp xóm.

Dùng thuốc thú y an toàn và có trách nhiệm

Thuốc thú y chỉ có tác dụng khi dùng đúng bệnh, đúng liều, đúng cách. Dùng sai không chỉ tốn tiền mà còn làm vi khuẩn kháng thuốc, lần sau chữa khó hơn.

• Mua thuốc ở cửa hàng thú y có giấy phép, thuốc có nhãn tiếng Việt, còn hạn dùng.
• Đọc kỹ nhãn: liều, đường dùng (uống, tiêm bắp, tiêm dưới da), số ngày dùng.
• Kháng sinh chỉ dùng khi có chỉ định; không trộn kháng sinh vào thức ăn hằng ngày để “phòng”.
• Tuân thủ thời gian ngừng thuốc ghi trên nhãn trước khi bán thịt, trứng, sữa.
• Cất thuốc nơi khô mát, xa tầm tay trẻ em; vỏ chai, kim tiêm gom bỏ đúng chỗ.

Sai lầm thường gặp trong thú y ở hộ chăn nuôi

Dinh dưỡng và chăm sóc: nền móng của thú y

Con vật ăn đủ chất thì sức đề kháng tốt, ít bệnh và vắc xin cũng phát huy hiệu quả hơn. Bà con có thể tham khảo công thức trộn thức ăn gà thả vườn, khẩu phần vỗ béo bò thịt và cách úm gà con mùa lạnh để giảm hao hụt ngay từ đầu.

Với heo nái, giai đoạn sắp đẻ là lúc dễ gặp sự cố. Bài dấu hiệu lợn nái sắp đẻ giúp bà con chuẩn bị chu đáo.

Trong chuyên mục thú y có gì

Chuyên mục thú y nằm trong mảng Chăn nuôi của Gặt. Bà con nuôi loài nào có thể đọc thêm ở các chuyên mục riêng: Gia cầm, Gia súc, Thủy sản. Gặt sẽ tiếp tục bổ sung bài về bệnh thường gặp theo mùa, lịch tiêm phòng và kinh nghiệm thú y thực tế của bà con các vùng.

Chăm đàn khỏe là chăm túi tiền của nhà mình. Bà con theo dõi chuyên mục Thú y để cập nhật bài mới, có thắc mắc cứ để lại bình luận cho Gặt nhé.