🐔 Gia cầm

Nuôi gia cầm là nghề quen thuộc với gần như mọi nhà nông Việt Nam. Từ vài chục con gà thả vườn để cải thiện bữa ăn cho tới trang trại hàng nghìn con, cái lợi của nghề này là vốn ban đầu không lớn, quay vòng nhanh, tận dụng được phụ phẩm sẵn có trong nhà. Nhưng cũng vì dễ bắt đầu nên nhiều bà con nuôi theo thói quen, gặp dịch là mất trắng.

Bài tổng quan dưới đây Gặt viết để bà con có cái nhìn trọn vẹn về chăn nuôi gia cầm: chọn con gì, chuẩn bị chuồng ra sao, cho ăn thế nào, phòng bệnh theo lịch nào và bán ở đâu. Mỗi phần đều có link sang bài chi tiết để bà con đọc tiếp khi cần.

Gia cầm là gì và vì sao nên nuôi?

Gia cầm là nhóm vật nuôi có lông vũ, đẻ trứng, được con người thuần hóa để lấy thịt, trứng và lông. Ở nước mình, các loài gia cầm phổ biến nhất là gà, vịt, ngan (vịt xiêm), ngỗng, chim cút và bồ câu. Bà con muốn tìm hiểu thêm về khái niệm và các loài có thể xem trang Gia cầm trên Wikipedia tiếng Việt.

Lý do nhiều nông hộ chọn nuôi gia cầm khá rõ ràng. Thứ nhất, vòng đời ngắn: gà thịt, vịt thịt chỉ nuôi vài tháng là có thể xuất bán, tiền về nhanh hơn nhiều so với nuôi bò hay trồng cây lâu năm. Thứ hai, diện tích nhỏ vẫn nuôi được, góc vườn hay khoảng sân sau nhà cũng làm được chuồng. Thứ ba, phân gia cầm là nguồn phân hữu cơ tốt cho vườn rau, vườn cây nếu được ủ hoai đúng cách.

Tuy vậy, gia cầm cũng là nhóm vật nuôi nhạy cảm với thời tiết và dịch bệnh. Một đợt rét đậm, một ổ dịch cúm hay Newcastle có thể quét sạch cả đàn trong vài ngày. Vì thế, nuôi gia cầm hiệu quả là nuôi có kỹ thuật, có lịch, có sổ ghi chép, chứ không phó mặc cho may rủi.

Chọn loài và hình thức nuôi gia cầm phù hợp

Trước khi mua con giống, bà con nên tự trả lời ba câu hỏi: nuôi để làm gì (thịt, trứng hay cả hai), có bao nhiêu đất và nước, và bán cho ai. Câu trả lời sẽ quyết định nên nuôi gà hay vịt, nuôi nhốt hay thả.

So sánh nhanh các loài gia cầm phổ biến

Nuôi nhốt, bán chăn thả hay thả vườn?

Nuôi nhốt hoàn toàn giúp kiểm soát dịch bệnh tốt, nhưng tốn công dọn chuồng và chi phí thức ăn cao. Thả vườn hoàn toàn thì gia cầm khỏe, thịt ngon, nhưng khó quản lý, dễ mất trộm, dễ bị chồn, cáo bắt. Phần lớn bà con hiện chọn cách bán chăn thả: ban ngày thả trong vườn có rào, chiều tối lùa về chuồng, cho ăn bổ sung đầy đủ. Đây là cách cân bằng giữa chất lượng thịt và công chăm.

Chuẩn bị chuồng trại nuôi gia cầm đúng cách

Chuồng tốt là đã phòng được một nửa bệnh. Gia cầm cần chỗ ở khô ráo, thoáng khí nhưng không bị gió lùa trực tiếp, có mái che mưa nắng và nền dễ vệ sinh.

• Vị trí: nơi đất cao, không đọng nước, cách xa nhà ở và giếng nước sinh hoạt. Hướng chuồng nên đón nắng sớm, tránh nắng chiều gay gắt.
• Nền chuồng: lát xi măng hoặc nện đất chặt, bên trên rải đệm lót trấu, mùn cưa. Bà con có thể làm đệm lót sinh học nuôi gà để giảm mùi hôi và công dọn.
• Thông gió: có cửa sổ hoặc khe hở phía trên để khí amoniac thoát ra; mùa lạnh che bạt phía dưới để giữ ấm.
• Máng ăn, máng uống: đủ chỗ cho cả đàn cùng ăn, đặt cao ngang lưng gia cầm để không bị bới bẩn.
• Hố sát trùng: đặt ở lối vào chuồng, rắc vôi bột để hạn chế mang mầm bệnh từ ngoài vào.

Trước mỗi lứa nuôi mới, bà con dọn sạch đệm lót cũ, quét vôi, phun sát trùng và để trống chuồng vài ngày cho khô hẳn rồi mới thả con giống vào.

Úm con giống: giai đoạn quyết định cả lứa gia cầm

Gà con, vịt con mới nở chưa tự giữ được thân nhiệt. Hai đến ba tuần đầu, chúng sống được hay không phụ thuộc gần như hoàn toàn vào quây úm. Úm tốt thì đàn gia cầm lớn đều, ít bệnh; úm kém thì gà con tụm đống, chết ngạt, tiêu chảy và còi cọc cả lứa.

Nguyên tắc chung là Ấm – Sạch – Khô. Bà con quan sát đàn để chỉnh nguồn nhiệt: gia cầm con tụm dưới đèn là lạnh, dạt xa và há miệng thở là nóng, tản đều khắp quây là vừa. Mùa đông miền Bắc và vùng cao cần chú ý nhất. Toàn bộ quy trình, nhiệt độ từng tuần và cách cho uống nước đầu tiên, Gặt đã viết kỹ trong bài hướng dẫn úm gà con mùa lạnh.

Thức ăn cho gia cầm: vừa đủ chất vừa tiết kiệm

Thức ăn thường chiếm phần lớn chi phí nuôi gia cầm, nên đây là chỗ bà con có thể tiết kiệm nhiều nhất nếu biết cách. Khẩu phần cần đủ bốn nhóm: tinh bột (ngô, cám gạo, tấm), đạm (cá, đậu tương, côn trùng), khoáng – vitamin và rau xanh.

Tận dụng nguồn thức ăn tại chỗ

• Ngô, lúa, cám gạo nhà làm ra là nguồn tinh bột rẻ nhất.
• Rau muống, bèo, lá chuối, rau lang băm nhỏ giúp gia cầm khỏe, lòng đỏ trứng đậm màu.
• Giun, trùn quế, nhộng ruồi lính đen là nguồn đạm tự sản xuất. Bà con xem cách nuôi ruồi lính đen lấy nhộng.
• Bã đậu nành, bã bia nếu có ở gần cũng là nguồn đạm rẻ; cách dùng có trong bài về bã đậu nành cho trang trại.

Muốn gà thả vườn mau lớn, lông mượt, thịt săn, bà con tham khảo công thức trộn thức ăn cho gà thả vườn. Khi đổi loại thức ăn, nên đổi từ từ trong vài ngày để gia cầm không bị rối loạn tiêu hóa. Nước uống phải sạch, thay hằng ngày và luôn đủ, nhất là những ngày nắng nóng.

Phòng bệnh cho gia cầm: phòng hơn chữa

Các bệnh nguy hiểm trên gia cầm như cúm gia cầm, Newcastle (gà rù), Gumboro, tụ huyết trùng, cầu trùng đều lây nhanh và gây thiệt hại lớn. Một số bệnh do virus không có thuốc đặc trị, chỉ phòng được bằng vắc xin và an toàn sinh học.

Ba lớp bảo vệ đàn gia cầm

1. An toàn sinh học: hạn chế người lạ vào chuồng, không mua gà vịt trôi nổi không rõ nguồn gốc, cách ly con mới mua về một thời gian trước khi nhập đàn, không để chim hoang, chuột tiếp xúc thức ăn.
2. Tiêm phòng đúng lịch: làm vắc xin theo lịch của cơ sở giống và hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương; liều lượng và cách dùng theo đúng nhãn.
3. Theo dõi hằng ngày: để ý gia cầm bỏ ăn, ủ rũ, phân lạ, chết bất thường. Phát hiện sớm thì cách ly ngay và báo thú y.

Khi gà có dấu hiệu sốt, mào tím tái, chết nhanh, bà con có thể đọc bài về bệnh tụ huyết trùng ở gà. Riêng các dấu hiệu nghi cúm gia cầm (chết hàng loạt, phù đầu, xuất huyết chân), bà con phải báo ngay cho thú y xã, không tự xử lý, không bán chạy, không vứt xác ra kênh mương. Thông tin về bệnh này có tại trang cúm gia cầm. Các bài khác về bệnh vật nuôi nằm trong chuyên mục Thú y.

Nuôi vịt, ngan chạy đồng và những điều cần biết

Ở đồng bằng, nuôi vịt chạy đồng sau mùa gặt là cách tận dụng lúa rơi, ốc, tép trên ruộng rất hiệu quả. Vịt khỏe, ít tốn cám, trứng đẹp. Tuy nhiên vịt chạy đồng đi qua nhiều vùng nên dễ mang mầm bệnh, kể cả cúm gia cầm. Bà con cần tiêm phòng đầy đủ trước khi cho đàn đi xa, tránh thả vào ruộng vừa phun thuốc bảo vệ thực vật và hỏi trước chủ ruộng.

Ngan và ngỗng ăn được nhiều rau cỏ, thích hợp với hộ có bãi cỏ, ao hồ. Hai loài này lớn chậm hơn gà nhưng ít bệnh vặt. Nhóm gia cầm thủy cầm nói chung cần chỗ tắm hoặc máng nước đủ sâu để rửa mắt, mũi, nhưng nền chuồng ngủ vẫn phải khô.

Tính toán chi phí và đầu ra khi nuôi gia cầm

Nhiều bà con nuôi xong mới biết lỗ hay lãi. Gặt khuyên nên ghi sổ từ đầu: tiền con giống, thức ăn, vắc xin, điện úm, đệm lót, công lao động, số con hao hụt. Cuối lứa cộng lại sẽ biết giá vốn mỗi ký thịt hay mỗi quả trứng, từ đó quyết định có nên tăng đàn hay không.

• Tìm đầu ra trước khi thả giống: thương lái, chợ, quán ăn, nhà hàng hoặc bán online.
• Nuôi gối lứa để có hàng đều, tránh xuất bán dồn một lúc bị ép giá.
• Liên kết với hợp tác xã hoặc tổ hội chăn nuôi để mua chung thức ăn, con giống và bán chung.

Nếu đang cân nhắc vốn ít nên nuôi gì, bà con đọc thêm bài bài toán vốn đầu tư 50 triệu. Cách bán hàng qua mạng có trong chuyên mục Thị trường & bán hàng.

Sai lầm thường gặp khi nuôi gia cầm

• Thả quá dày: chuồng chật làm gia cầm mổ nhau, bệnh lây nhanh.
• Nuôi lẫn nhiều lứa, nhiều loài trong một chuồng khiến mầm bệnh luân chuyển liên tục.
• Bỏ qua tiêm phòng vì thấy đàn đang khỏe.
• Tự ý dùng kháng sinh liều cao, dùng kéo dài, không đúng nhãn.
• Không cách ly con ốm, vứt xác chết bừa bãi.
• Đệm lót ướt, chuồng bí hơi, mùi amoniac nồng nặc.

Nuôi gia cầm không khó, nhưng cần làm đúng từ con giống, chuồng trại, thức ăn tới phòng bệnh. Bà con theo dõi các bài mới trong chuyên mục này và các chuyên mục Chăn nuôi, Gia súc để cùng Gặt nuôi đàn khỏe, bán được giá.