🥭 Cây ăn quả

Việt Nam có đủ vùng khí hậu để trồng cây ăn quả quanh năm: miền Tây có bưởi, xoài, sầu riêng, chôm chôm; Đông Nam Bộ và Tây Nguyên có bơ, sầu riêng, mít; miền Bắc có vải, nhãn, cam, bưởi. Nhiều hộ đã đổi đời nhờ vườn cây ăn quả, nhưng cũng không ít nhà trồng theo phong trào rồi lỗ vì chọn sai giống, sai đất, hoặc không biết bán ở đâu.

Bài tổng quan dưới đây Gặt viết để bà con có cái nhìn đầy đủ trước khi bắt tay vào làm vườn, và biết nên đọc tiếp bài nào trong chuyên mục cho từng việc cụ thể. Phần thông tin chung về khái niệm cây ăn quả, bà con có thể xem thêm ở trang Cây ăn quả trên Wikipedia tiếng Việt.

Cây ăn quả là gì và vì sao nên trồng

Cây ăn quả (miền Nam hay gọi là cây ăn trái) là nhóm cây trồng lấy trái để ăn tươi hoặc chế biến. Phần lớn là cây lâu năm: trồng một lần, cho thu hoạch nhiều năm liền. Có loại cho trái sớm như ổi, chanh, đu đủ (khoảng 1 năm); có loại phải chờ lâu hơn như sầu riêng, bơ, mít, xoài (thường 3–5 năm tùy giống và cách chăm).

Cái lợi của cây ăn quả là giá trị trên một công đất thường cao hơn lúa hay hoa màu, lại tận dụng được đất vườn, đất đồi. Cái khó là vốn ban đầu lớn, thời gian chờ dài, và phải học kỹ thuật bài bản. Vì vậy bà con nên tính kỹ trước khi xuống giống.

Chọn loại cây ăn quả hợp vùng đất của mình

Nguyên tắc đầu tiên: cây hợp đất, hợp khí hậu thì mới khỏe, ít bệnh và cho trái đẹp. Đừng thấy hàng xóm trúng giá loại nào là đổ xô trồng theo. Bà con nên hỏi cán bộ khuyến nông xã, xem các vườn lâu năm quanh vùng, và tính luôn đầu ra.

Bảng gợi ý một số cây ăn quả theo vùng

Bảng trên chỉ để bà con hình dung. Trong cùng một tỉnh, đất mỗi xã mỗi khác, nên vẫn phải xem đất tại vườn mình. Bà con trồng bơ ở Tây Nguyên có thể đọc bài 3 giống bơ năng suất cao hợp khí hậu Tây Nguyên. Ai tính trồng sầu riêng thì vào thẳng chuyên mục Sầu riêng, nơi Gặt viết riêng từng giai đoạn.

Chọn cây giống

• Mua ở vườn ươm có giấy tờ, có địa chỉ rõ ràng, nên chọn cơ sở được địa phương công nhận nguồn giống.
• Cây ghép phải liền mắt ghép, không nứt, không có vết bệnh ở gốc.
• Lá xanh đều, không cong vẹo, không có sâu đục; bầu đất chắc, rễ không bị cuộn tròn đáy bầu.
• Không ham cây quá to trong bầu nhỏ, vì rễ dễ bị đóng bầu, trồng xuống chậm bén.

Làm đất và thiết kế vườn cây ăn quả

Rễ là gốc của mọi chuyện. Vườn cây ăn quả mà úng nước vài ngày là rễ thối, cây vàng lá rồi chết dần. Ngược lại, đất quá khô cằn thì cây còi, ra hoa ít.

Những việc nên làm trước khi trồng

• Dọn sạch cỏ, gốc rễ cây cũ; nếu đất trồng lại nhiều năm thì nên cải tạo bằng phân hữu cơ.
• Đất thấp phải lên liếp, đắp mô, đào mương thoát nước. Đất đồi thì làm bồn, trồng theo đường đồng mức.
• Bón lót phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ vi sinh vào hố trồng, trộn đều với đất mặt.
• Tính khoảng cách trồng theo từng loại cây: trồng quá dày thì vài năm sau tán giao nhau, thiếu nắng, sâu bệnh nhiều.

Đất bạc màu, chai cứng thì bà con xem cách cải tạo đất bạc màu bằng phân hữu cơ vi sinh. Vườn đồi dốc thiếu nước có thể tham khảo hệ thống tưới bù áp cho vườn đồi dốc, giúp nước chia đều từ đầu tới cuối dây.

Chăm sóc cây ăn quả qua từng giai đoạn

Mỗi loại cây có lịch riêng, nhưng nhìn chung cây ăn quả trải qua bốn giai đoạn chính. Bà con nắm được ý chung thì đọc bài kỹ thuật riêng của từng cây sẽ dễ hiểu hơn.

Bón phân cho cây ăn quả

Cây ăn quả cần đủ đạm (N) để ra lá, lân (P) cho rễ và hoa, kali (K) để trái ngọt, chắc. Bón đúng thời điểm quan trọng không kém bón đúng lượng. Lượng phân cụ thể tùy tuổi cây, loại cây và đất, bà con làm theo nhãn sản phẩm hoặc hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật. Bài thời điểm bón phân NPK cho cây ăn trái theo từng giai đoạn giải thích kỹ phần này.

Ngoài phân vô cơ, nên duy trì phân hữu cơ hằng năm để đất tơi xốp, vi sinh vật có lợi phát triển. Bà con có thể tự ủ phân hữu cơ bằng Trichoderma tại nhà từ rơm rạ, vỏ trái, phân chuồng để giảm chi phí.

Tỉa cành, tạo tán

Cây ăn quả không tỉa thì tán rậm, bên trong thiếu nắng, sâu bệnh trú ẩn và trái chỉ ra ở ngọn. Nên tỉa bỏ cành khô, cành bệnh, cành mọc vô hiệu bên trong tán và cành sà sát đất. Lịch tỉa tham khảo trong bài lịch cắt tỉa cành cho cây ăn trái. Dụng cụ tốt giúp vết cắt gọn, mau lành, xem thêm kéo cắt cành cộng lực.

Xử lý ra hoa và giữ trái

Nhiều loại cây ăn quả như xoài, sầu riêng, nhãn có thể được điều khiển ra hoa theo ý muốn để bán trái vụ được giá. Kỹ thuật này đòi hỏi cây đủ sức, lá đủ già và thời tiết phù hợp. Với xoài, bà con đọc bài xử lý xoài ra hoa trái vụ. Nếu cây ra hoa nhiều mà không đậu trái, nguyên nhân thường gặp được chuyên gia phân tích trong bài vì sao cây ra nhiều hoa mà không đậu trái.

Phòng trừ sâu bệnh trên cây ăn quả

Sâu bệnh là nỗi lo lớn nhất của nhà vườn. Các đối tượng hay gặp trên cây ăn quả gồm ruồi đục trái, sâu đục thân, rầy, rệp sáp, nhện đỏ, bệnh thối rễ, bệnh thán thư, nấm hồng. Cách làm bền vững là phòng hơn chữa:

• Thăm vườn thường xuyên, nhất là lúc cây ra đọt non và ra hoa, để phát hiện sớm.
• Giữ vườn thông thoáng, vệ sinh lá rụng, trái rụng, cành bệnh và đem tiêu hủy.
• Bao trái để chặn ruồi vàng, sâu đục và giúp vỏ đẹp. Bà con trồng bưởi xem bài kỹ thuật bao trái bưởi da xanh.
• Ưu tiên chế phẩm sinh học, chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật khi cần, đúng thuốc, đúng liều theo nhãn và đảm bảo thời gian cách ly trước thu hoạch.

Cây vàng lá, thối rễ không rõ lý do thì nên kiểm tra tuyến trùng, xem bài nhận biết bệnh tuyến trùng rễ. Danh mục chi tiết hơn có ở chuyên mục Phân bón & sâu bệnh.

Thu hoạch, bảo quản và bán trái cây

Trồng được trái ngon mới là một nửa chặng đường; nửa còn lại là bán được giá. Thu hoạch đúng độ chín, nhẹ tay, tránh dập; để trái nơi mát, không phơi nắng. Trái cây ăn quả bán xa cần phân loại, đóng gói cẩn thận.

• Bán qua mạng thì xem quy trình đóng gói trái cây để giảm hư hỏng.
• Muốn xuất khẩu chính ngạch, vườn cần có mã số vùng trồng; bà con đọc hướng dẫn đăng ký mã số vùng trồng.
• Muốn bán giá tốt và ổn định hơn, có thể chuyển dần sang mô hình vườn trái cây hữu cơ.

Tin giá cả, đầu ra và kinh nghiệm bán hàng được Gặt cập nhật ở chuyên mục Thị trường & bán hàng.

Sai lầm thường gặp khi trồng cây ăn quả

• Trồng theo phong trào: thấy giá cao là trồng, đến lúc thu hoạch thì cả vùng cùng trồng, giá rớt.
• Mua giống trôi nổi: cây không đúng giống, mang mầm bệnh từ đầu, vài năm sau mới biết thì đã mất thời gian và tiền của.
• Không lo thoát nước: mùa mưa úng rễ là nguyên nhân chết cây hàng loạt ở nhiều vườn.
• Bón phân theo cảm tính: bón quá nhiều đạm khiến cây ra đọt liên tục, khó ra hoa; thiếu kali thì trái nhạt, mau hư.
• Ép cây ra trái quá sớm hoặc để quá nhiều trái: cây kiệt sức, năm sau ra ít, tuổi thọ vườn giảm.
• Lạm dụng thuốc: phun định kỳ không cần thiết vừa tốn tiền vừa diệt luôn thiên địch, lại dễ tồn dư trên trái.

Gợi ý cho người mới bắt đầu làm vườn cây ăn quả

Nếu mới làm, bà con nên bắt đầu nhỏ: vài trăm gốc hoặc một hai công đất, chọn một hai loại cây ăn quả hợp vùng, học kỹ rồi mới mở rộng. Trong thời gian chờ cây lớn, có thể trồng xen rau màu, cây ngắn ngày để có thu nhập, miễn không tranh nước, tranh phân với cây chính.

Ghi chép sổ vườn cũng rất có ích: ngày bón phân, loại phân, ngày phun thuốc, thời tiết, sản lượng từng năm. Sau vài vụ, bà con sẽ hiểu cây của mình hơn bất cứ tài liệu nào. Muốn tính chuyện vốn ban đầu, có thể đọc thêm các gói vay vốn ưu đãi cho nông dân.

Gặt sẽ tiếp tục bổ sung bài hướng dẫn cho từng loại cây ăn quả. Bà con xem thêm các bài trong chuyên mục Trồng trọt và để lại câu hỏi để Gặt viết tiếp nhé.