Hướng Dẫn Lắp Đặt Hệ Thống Tưới Bù Áp Tiết Kiệm Nước Cho Vườn Đồi Dốc

Chào bà con nhé! Lại là tôi – Gặt đây.

Làm vườn ở vùng đồi dốc như Tây Nguyên hay vùng núi phía Bắc thì nỗi lo lớn nhất của bà con chính là chuyện nước nôi. Chỗ trũng thì nước chảy ào ào gây ngập úng, chỗ đỉnh đồi cao thì vòi tưới chỉ “nhỏ giọt” không đủ ướt đất. Để giải quyết cái khó này, hôm nay Gặt hướng dẫn bà con cách lắp đặt hệ thống tưới bù áp – giải pháp giúp nước ra đều từ chân đồi lên tới đỉnh, cây nào cũng được uống đủ phần.

Bài viết đi từ chuyện hiểu nguyên lý, chuẩn bị vật tư, các bước lắp đặt, cho tới cách vận hành và bảo dưỡng để hệ thống dùng được nhiều năm. Bà con đọc kỹ từng phần, có chỗ nào chưa rõ thì cứ hỏi người bán vật tư hoặc cán bộ khuyến nông địa phương để được xem tận vườn.

Tưới bù áp là gì mà hay vậy?

Bà con cứ tưởng tượng thế này: béc tưới bù áp có một cái “van điều tiết” nhỏ bên trong, thường là một miếng màng cao su đàn hồi. Khi áp lực nước mạnh, màng bị ép lại làm khe nước hẹp đi; khi áp lực yếu, màng giãn ra làm khe rộng hơn. Nhờ vậy, dù áp lực nước ở gốc đồi rất mạnh hay trên đỉnh đồi rất yếu, lượng nước phun ra ở mỗi béc đều gần như bằng nhau, miễn là áp lực vẫn nằm trong khoảng làm việc mà nhà sản xuất ghi trên bao bì.

Còn béc thường (không bù áp) thì khác hẳn: chỗ nào áp lực cao thì nước ra nhiều, chỗ nào áp lực thấp thì nước ra ít. Trên đất bằng thì chênh lệch không đáng kể, nhưng ở vườn đồi dốc, nơi chiều cao chênh nhau vài chục mét, thì cây dưới lũng bị úng còn cây trên đỉnh lại khô khát. Đây là lý do vì sao vườn dốc nên dùng tưới bù áp thay cho béc thường. Về bản chất, đây là một dạng cải tiến của tưới nhỏ giọt vốn đã phổ biến trên thế giới.

• Tiết kiệm nước: Không thất thoát nước ở vùng thấp, nước đi đúng vào vùng rễ.
• Cây phát triển đều: Cây trên đỉnh hay dưới lũng đều được uống đủ nước như nhau, trái đều tay hơn.
• Tiết kiệm công sức: Chỉ cần bật máy bơm một lần là cả vườn đều ướt, không phải kéo vòi đi từng gốc.
• Hạn chế xói mòn: Nước thấm từ từ nên không tạo dòng chảy cuốn trôi lớp đất mặt trên triền dốc.

So sánh béc thường và béc tưới bù áp

Để bà con dễ hình dung khi đi mua vật tư, Gặt tóm lại mấy điểm khác nhau chính trong bảng dưới đây:

Nhìn bảng là thấy: béc bù áp tốn thêm tiền ban đầu, nhưng với vườn dốc thì đổi lại cây đều sức, đỡ hao nước và đỡ công. Nếu vườn bà con nằm trên đất bằng phẳng, đường ống ngắn thì béc thường vẫn dùng ổn.

Chuẩn bị trước khi lắp đặt hệ thống tưới bù áp

Lắp hệ thống tưới mà chuẩn bị qua loa thì dễ phải đào lên làm lại. Trước khi mua vật tư, bà con nên làm mấy việc sau:

• Đo đạc vườn: Ước lượng chiều dài vườn theo hướng dốc, chiều ngang theo hàng cây và độ chênh cao giữa điểm thấp nhất với điểm cao nhất. Độ chênh này quyết định máy bơm phải có cột áp bao nhiêu.
• Kiểm tra nguồn nước: Nước giếng, ao hồ hay suối? Nước có nhiều cát, phèn, rong rêu không? Nguồn nước càng bẩn thì bộ lọc càng phải tốt. Bà con có thể tham khảo thêm cách trữ và giữ nước trong bài giải pháp chống hạn cho cây.
• Đếm số gốc và loại cây: Mỗi gốc cần mấy béc, mỗi béc bao nhiêu lít một giờ. Từ đó tính ra tổng lưu lượng cần cho từng lần tưới.
• Chia khu tưới: Vườn lớn không nên tưới cùng lúc cả vườn. Bà con chia thành nhiều khu, mỗi khu có một van riêng, tưới luân phiên để máy bơm không bị quá tải.

Vật tư cơ bản gồm: máy bơm, bộ lọc đĩa (hoặc lọc lưới), đồng hồ đo áp, van xả khí, ống chính PVC, ống nhánh PE, béc bù áp, ống con 4/7mm (nếu cần), khởi thủy, van khóa, nút bịt cuối ống và dụng cụ đục lỗ. Riêng phần máy bơm, nếu dùng nguồn nước ao hồ nhiều bùn cát, bà con xem thêm kinh nghiệm chọn bơm chìm hút bùn trục đứng.

Các bước lắp đặt chuẩn kỹ thuật

Để hệ thống vận hành bền bỉ, bà con làm theo các bước sau nhé.

Bước 1: Vẽ sơ đồ thiết kế

Bà con nên vẽ sơ đồ vườn ra giấy. Đường ống chính (PVC) nên đi dọc theo dốc đồi, các đường ống nhánh (PE) đi ngang theo đường đồng mức (đi ngang triền dốc). Cách này giúp mỗi ống nhánh nằm gần như cùng độ cao, áp suất trong từng ống nhánh được phân bổ đều hơn. Trên sơ đồ, bà con đánh dấu vị trí trạm bơm, các van chia khu, điểm cao nhất (để đặt van xả khí) và điểm thấp nhất (để đặt van xả cặn).

Bước 2: Lắp đặt trạm trung tâm

Trạm này gồm máy bơm, bộ lọc đĩa (rất quan trọng để không nghẹt béc), đồng hồ đo áp và van xả khí. Với vườn dốc, bà con cần máy bơm có cột áp cao để đẩy nước lên đỉnh. Thứ tự lắp thường là: máy bơm, van một chiều, đồng hồ áp, bộ lọc, rồi mới tới van tổng và đường ống chính. Nên làm mái che cho trạm bơm để tránh mưa nắng làm hỏng điện và đồng hồ.

Bước 3: Trải ống nhánh và gắn béc bù áp

• Sử dụng ống PE (thường là ống 16mm hoặc 20mm) trải dọc theo hàng cây, đi ngang triền dốc.
• Dùng dụng cụ đục lỗ để gắn béc tưới bù áp trực tiếp vào ống hoặc qua một đoạn ống con (4/7mm) đưa nước tới sát gốc.
• Cuối mỗi ống nhánh lắp nút bịt có thể mở ra được để sau này xả cặn.
• Lưu ý: Phải chọn đúng loại béc có ghi chữ “Bù áp” (PC) của các thương hiệu uy tín, xem kỹ khoảng áp lực làm việc ghi trên bao bì.

Bước 4: Xả rửa, kiểm tra và vận hành

Sau khi lắp xong, bà con đừng gắn đầu béc vội. Hãy mở máy bơm để nước chảy tràn qua các ống, xả sạch cát, mạt nhựa, bụi bẩn rơi vào trong quá trình thi công. Sau đó mới gắn đầu béc vào. Tiếp theo, bà con đi một vòng quanh vườn, nhìn đồng hồ áp và quan sát từng béc: béc nào không ra nước, ống nào rò rỉ, khớp nối nào bị xì thì xử lý ngay.

Một mẹo nhỏ: bà con lấy vài cái cốc hoặc chai có vạch, hứng nước ở một béc dưới chân đồi và một béc trên đỉnh đồi trong cùng một khoảng thời gian. Nếu lượng nước gần bằng nhau là hệ thống tưới bù áp đã chạy đúng.

Bí quyết nhỏ cho bà con khi dùng tưới bù áp

• Chọn lưu lượng béc: Tùy loại cây (sầu riêng, bơ, cà phê) mà chọn béc 30L/h, 60L/h hay 90L/h. Cây nhỏ mới trồng dùng ít béc, cây lớn tán rộng thì tăng số béc quanh gốc.
• Van xả khí: Trên đỉnh dốc nhất định phải lắp một van xả khí để tránh tình trạng “nghẹt hơi”, giúp nước lưu thông mượt mà ngay khi vừa bật bơm.
• Tưới theo giai đoạn cây: Có hệ thống rồi nhưng không phải lúc nào cũng tưới đẫm. Ví dụ với sầu riêng, giai đoạn đậu trái non cần tưới vừa phải, bà con xem bài chăm sóc sầu riêng đậu trái non; cây mới trồng thì xem tưới nước sầu riêng mới trồng.
• Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát: Hạn chế bốc hơi, cây hút nước tốt hơn.

Những lỗi hay gặp và cách bảo dưỡng

Hệ thống tốt mà không chăm thì cũng nhanh xuống cấp. Đây là mấy lỗi Gặt thấy bà con hay gặp:

• Nghẹt béc: Do bỏ qua bộ lọc hoặc lâu không vệ sinh lọc. Bà con nên tháo rửa lõi lọc đĩa định kỳ, nguồn nước càng đục thì rửa càng thường xuyên.
• Ống nhánh quá dài: Dù béc có bù áp, ống nhánh dài quá mức khuyến cáo thì cuối ống vẫn yếu nước. Nên chia ngắn và cấp nước từ giữa ra hai đầu.
• Mở quá nhiều khu cùng lúc: Áp lực tụt xuống dưới mức làm việc của béc, mất tác dụng bù áp. Tưới luân phiên từng khu.
• Ống bị chuột cắn hoặc máy cắt cỏ làm đứt: Đi kiểm tra vườn thường xuyên, chỗ nào ướt sũng bất thường là có rò rỉ.
• Không xả cặn cuối ống: Định kỳ mở nút bịt cuối ống nhánh cho nước chảy mạnh ra, đẩy cặn bẩn đọng lại.

Cuối mùa mưa, trước khi bước vào mùa khô, bà con nên tổng kiểm tra một lượt: máy bơm, đồng hồ áp, lọc, van xả khí và từng đường ống. Làm sớm thì đến lúc cây cần nước nhất, hệ thống đã sẵn sàng.

Câu hỏi thường gặp

Lắp hệ thống tưới bù áp ban đầu có thể tốn thêm một ít chi phí mua đầu béc chuyên dụng, nhưng cái lợi lâu dài là rất lớn. Cây đều sức, trái đều tay, lại chẳng phải vác vòi đi tưới cực thân giữa trưa nắng. Chúc bà con sớm có hệ thống tưới ưng ý cho khu vườn của mình!

Gặt – Bạn đồng hành cùng nhà nông.