🧪 Phân bón & sâu bệnh

Phân bón chiếm phần lớn chi phí đầu tư của một mùa vụ. Bón thiếu thì cây còi, bón dư thì tốn tiền, cháy rễ, lại dễ sinh sâu bệnh. Trong bài tổng quan này, Gặt tóm lại những điều bà con cần nắm: các nhóm phân bón chính, cách đọc nhãn, lịch bón theo giai đoạn, cách tự ủ phân hữu cơ, và mối liên hệ giữa dinh dưỡng với sâu bệnh.

Mỗi phần đều có link tới bài viết chi tiết trong chuyên mục để bà con đọc sâu hơn khi cần. Bà con cứ đọc lướt mục lục, thấy phần nào sát với vườn nhà mình thì bấm vào đọc trước.

Phân bón là gì và cây cần những chất gì?

Nói gọn, phân bón là những chất bà con đưa vào đất hoặc phun lên lá để bổ sung dinh dưỡng mà đất tự nhiên không đủ cung cấp cho cây. Theo Wikipedia tiếng Việt, phân bón được chia theo nguồn gốc (vô cơ, hữu cơ) và theo thành phần dinh dưỡng.

Cây cần ba nhóm chất. Nhóm đa lượng gồm đạm (N), lân (P) và kali (K), cây ăn nhiều nhất. Nhóm trung lượng gồm canxi, magie, lưu huỳnh. Nhóm vi lượng như kẽm, bo, sắt, đồng, mangan, cây chỉ cần chút ít nhưng thiếu là lá vàng, hoa rụng, trái méo ngay.

Vai trò của đạm, lân, kali

• Đạm (N): giúp cây ra lá, ra đọt, xanh tốt. Thiếu đạm lá già vàng đều từ dưới lên. Dư đạm cây mềm yếu, dễ bị rầy, nấm tấn công.
• Lân (P): giúp ra rễ, phân hóa mầm hoa. Thiếu lân rễ kém, lá có màu tím sẫm, cây chậm lớn.
• Kali (K): giúp trái chắc, ngọt, lên màu, cây cứng cáp chịu hạn và chống chịu sâu bệnh tốt hơn.

Các nhóm phân bón phổ biến bà con hay dùng

Trên thị trường có rất nhiều loại phân bón, nhưng gom lại thì chủ yếu thuộc mấy nhóm dưới đây. Hiểu từng nhóm giúp bà con phối hợp hợp lý thay vì mua theo lời chào hàng.

Phân hữu cơ: nền móng của đất khỏe

Đất nhiều mùn thì phân bón vô cơ mới phát huy hết tác dụng. Phân chuồng hoai, phân trùn quế giúp đất tơi, rễ dễ ăn sâu. Bà con có thể đọc thêm bài phân trùn quế nguyên chất cải tạo đất vườn mới và bài cải tạo đất bạc màu bằng phân hữu cơ vi sinh.

Tự ủ phân bón hữu cơ tại nhà

Rác vườn, lá rụng, vỏ trái, phân gia súc đều có thể ủ thành phân bón tốt mà gần như không tốn tiền. Cách làm cơ bản:

• Gom nguyên liệu, băm nhỏ, xếp từng lớp xen kẽ chất xanh và chất khô.
• Tưới ẩm vừa phải (nắm thấy ướt tay nhưng không chảy nước), rắc chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn trên bao bì.
• Che phủ kín, đảo trộn định kỳ cho thoáng khí.
• Khi phân hoai, không còn mùi hôi, màu nâu sẫm, tơi xốp thì mới đem bón.

Chi tiết từng bước có trong bài tự ủ phân bón từ rác thải hữu cơ bằng chế phẩm Trichoderma và bài biến rác thành tiền cho vườn sầu riêng.

Cách đọc nhãn và nhận biết phân bón giả

Phân bón giả, kém chất lượng làm bà con mất trắng cả tiền phân lẫn công chăm, nặng hơn là mất mùa. Trước khi mua, bà con nên tập thói quen đọc kỹ bao bì.

Trên nhãn phân bón cần có gì?

• Tên phân bón, loại phân, và hàm lượng các chất dinh dưỡng chính (ví dụ NPK 16-16-8 nghĩa là 16% đạm, 16% lân, 8% kali).
• Tên, địa chỉ tổ chức, cá nhân sản xuất hoặc nhập khẩu.
• Hướng dẫn sử dụng, bảo quản, ngày sản xuất, hạn dùng, khối lượng.

Bao bì in mờ, chữ sai chính tả, không có địa chỉ rõ ràng, giá rẻ bất thường là những dấu hiệu bà con cần cảnh giác. Xem thêm mẹo nhận biết trong bài cách phân biệt nhanh phân bón giả bằng mắt thường.

Mua ở đâu cho yên tâm?

Nên mua ở đại lý có giấy phép, có hóa đơn, giữ lại bao bì và một ít mẫu phân để đối chứng khi cần. Giá phân bón lên xuống theo thị trường, bà con có thể theo dõi tin tức trong bài bản tin giá phân bón biến động để chủ động mua dự trữ.

Bón phân bón theo giai đoạn sinh trưởng của cây

Cùng một loại cây nhưng mỗi giai đoạn cần dinh dưỡng khác nhau. Nguyên tắc chung là “cây cần gì, bón nấy”, và bón vào lúc rễ đang hoạt động mạnh.

Liều lượng cụ thể tùy loại cây, tuổi cây, loại đất; bà con làm theo hướng dẫn trên nhãn hoặc hỏi cán bộ khuyến nông địa phương. Với cây ăn trái, bài thời điểm bón phân NPK cho cây ăn trái hướng dẫn rất kỹ.

Riêng với cây sầu riêng

Sầu riêng là cây “ăn khỏe” và rất nhạy với phân bón. Bà con trồng sầu riêng nên đọc bài bón phân gì giai đoạn sầu riêng xổ nhụy, bài cách bón phân cho sầu riêng năm đầu tiên và trọn bộ quy trình 6 giai đoạn chăm sầu riêng. Ngoài ra còn có chuyên mục Sầu riêng riêng.

Kỹ thuật bón phân bón đúng cách

Bón đúng loại chưa đủ, còn phải bón đúng cách. Gặt hay nhắc bà con theo nguyên tắc “4 đúng”: đúng loại, đúng liều, đúng lúc và đúng cách.

• Bón theo tán cây: rễ hút dinh dưỡng mạnh nhất ở vùng mép tán, không phải sát gốc. Rải phân quanh hình chiếu tán, cào nhẹ lấp đất.
• Đất phải đủ ẩm: bón khi đất khô dễ cháy rễ; nên tưới ẩm trước hoặc bón sau mưa nhẹ, tránh lúc mưa to dễ trôi phân.
• Chia nhỏ nhiều lần: bón một lần quá nhiều vừa phí vừa hại rễ. Chia ra nhiều đợt cây hấp thu tốt hơn.
• Kết hợp hữu cơ và vô cơ: hữu cơ giữ phân, vô cơ cho tác dụng nhanh, phối hợp mới bền đất.
• Bón lá đúng giờ: phun sáng sớm hoặc chiều mát, phun mặt dưới lá, nồng độ theo nhãn.

Sai lầm thường gặp khi dùng phân bón

• Thấy cây vàng là bón thêm đạm, trong khi nguyên nhân có thể là rễ bị tuyến trùng, nấm hoặc úng nước.
• Bón phân chuồng tươi chưa ủ, mang theo mầm bệnh và làm nóng rễ.
• Trộn bừa nhiều loại phân, thuốc với nhau khi chưa biết có kỵ nhau hay không.
• Mua phân theo giá rẻ, không xem nhãn, không giữ hóa đơn.

Phân bón và sâu bệnh: hai mặt của một vấn đề

Chuyên mục của Gặt ghép phân bón với sâu bệnh là có lý do. Cây đủ dinh dưỡng, cân đối thì vỏ dày, lá cứng, sức đề kháng cao. Ngược lại, bón dư đạm làm lá non mềm mọng, rầy, rệp, nấm kéo đến ngay. Đất thiếu hữu cơ, bí chặt thì rễ yếu, tuyến trùng và nấm hại rễ dễ tấn công.

Một số bệnh hại bà con hay gặp

• Tuyến trùng rễ: rễ nổi u sần, cây vàng lá, còi cọc dù bón đủ phân. Xem bài nhận biết và đặc trị bệnh tuyến trùng rễ.
• Nấm hồng: hay gặp trên cao su, cà phê mùa mưa, làm khô cành. Xem bài cách xử lý nấm hồng trên cây cao su.
• Rầy, sâu ăn lá trên rau: ưu tiên biện pháp sinh học, xem bài các loại thuốc trừ sâu sinh học an toàn.

Khi dùng thuốc bảo vệ thực vật, bà con luôn đọc nhãn, dùng đúng liều theo hướng dẫn, mang đồ bảo hộ và tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch. Liều cụ thể nên hỏi cán bộ kỹ thuật ở địa phương.

Phân bón cho canh tác hữu cơ

Nhiều bà con đang chuyển sang làm vườn hữu cơ để bán được giá cao hơn và giữ đất bền lâu. Khi đó, không phải phân bón hay thuốc nào cũng được phép dùng. Bài tiêu chuẩn phân bón và thuốc BVTV được phép dùng trong trồng trọt hữu cơ và bài quy trình chuyển đổi vườn trái cây sang hữu cơ sẽ giúp bà con đi đúng hướng ngay từ đầu.

Bà con trồng rau, trồng cây công nghiệp hay cây ăn quả có thể xem thêm các chuyên mục Trồng trọt, Rau củ và cây gia vị, Cà phê, tiêu và cây công nghiệp.

Gặt sẽ tiếp tục bổ sung bài mới về phân bón và sâu bệnh theo từng mùa vụ. Bà con lưu lại chuyên mục Phân bón và sâu bệnh để tiện tra cứu khi cần nhé.