🐖 Gia súc

Gia súc là gì và vì sao nhà nông nên nuôi?

Gia súc là các loài thú có vú được con người thuần hóa và nuôi để lấy thịt, sữa, da, sức kéo hay phân bón. Ở nông thôn Việt Nam, nhóm gia súc quen thuộc nhất gồm trâu, bò, dê, cừu và lợn (heo). Khác với gia cầm như gà, vịt, gia súc lớn chậm hơn nhưng mỗi con có giá trị cao, nên nhiều nhà coi con bò, con trâu là “của để dành”.

Nuôi gia súc giúp bà con tận dụng phụ phẩm sẵn có như rơm rạ, thân ngô, bã đậu, cỏ bờ ruộng. Phân chuồng lại quay về bón cho ruộng vườn, giảm tiền mua phân. Một hộ có vài con bò hoặc một đàn dê nhỏ thường có thêm nguồn thu ổn định, đỡ phụ thuộc vào một vụ lúa hay một loại cây trồng. Bà con muốn hiểu thêm định nghĩa và lịch sử thuần hóa có thể xem mục Gia súc trên Wikipedia tiếng Việt.

Các loài gia súc phổ biến ở Việt Nam

Mỗi loài gia súc hợp với một điều kiện đất đai, vốn liếng và sức lao động khác nhau. Bảng dưới đây giúp bà con so sánh nhanh trước khi quyết định nuôi con gì.

Nhóm gia súc ăn cỏ: trâu, bò, dê, cừu

Đây là nhóm gia súc nhai lại, tức có dạ dày nhiều ngăn để tiêu hóa chất xơ. Nhờ vậy chúng ăn được rơm, cỏ, lá cây mà người và lợn không dùng được. Muốn nuôi nhóm này có lãi, bà con phải lo được nguồn thức ăn thô quanh năm, nhất là mùa khô và mùa rét. Cách dự trữ hiệu quả là ủ chua, Gặt đã hướng dẫn chi tiết trong bài ủ cỏ voi chua nuôi bò dự trữ mùa khô.

Lợn: gia súc ăn tạp, quay vòng nhanh

Lợn không nhai lại, ăn tạp và lớn nhanh, nên vòng quay vốn ngắn hơn bò. Đổi lại, lợn cần thức ăn tinh nhiều hơn, giá cám ảnh hưởng thẳng tới lãi lỗ. Chuồng lợn cũng cần thoát nước tốt và có chỗ xử lý phân để không ô nhiễm xóm làng.

Chọn giống gia súc: bước quyết định một nửa thành công

Con giống tốt thì ăn ít bệnh, lớn nhanh, đẻ đều. Con giống xấu thì nuôi mấy cũng còi, tốn thuốc. Bà con nên mua giống ở nơi có nguồn gốc rõ ràng, có giấy tiêm phòng, tránh mua gia súc trôi nổi không rõ vùng dịch.

• Chọn con mắt sáng, lông mượt, đi lại nhanh nhẹn, ăn uống khỏe.
• Khung xương to, lưng thẳng, bốn chân chắc, móng không nứt.
• Không chảy nước mũi, không tiêu chảy, không ho, hậu môn sạch.
• Với con cái làm giống: bầu vú đều, có đủ núm, âm hộ cân đối.

Riêng với lợn, cách nhìn khung xương, đếm vú và chọn con hậu bị đã được Gặt viết kỹ trong bài chọn lợn giống hậu bị khỏe mạnh. Mua giống về, bà con nên nuôi cách ly riêng 2–3 tuần để theo dõi rồi mới nhập đàn.

Chuồng trại cho gia súc: khô, thoáng, dễ dọn

Chuồng là “nhà” của gia súc, quyết định nhiều tới sức khỏe cả đàn. Chuồng ẩm, bí, nhiều phân là nơi ủ mầm bệnh đường ruột, bệnh da và ký sinh trùng. Nguyên tắc chung cho mọi loài: nền cao ráo, mái che mưa nắng, thoát nước tốt, hướng chuồng tránh gió lùa trực tiếp mùa đông.

Chuồng bò, chuồng trâu

Nền nên láng xi măng có độ dốc nhẹ về rãnh thoát, có máng ăn, máng uống riêng. Mùa hè cần bóng mát, quạt hoặc rèm che nắng hướng tây. Mùa rét che chắn gió bấc, lót rơm khô cho bê nghé.

Chuồng dê sàn

Dê rất sợ ẩm, nên chuồng sàn cách mặt đất là lựa chọn được nhiều hộ áp dụng. Phân lọt qua khe sàn xuống dưới, chuồng luôn khô và sạch. Cách làm khung, khoảng cách nan sàn và bố trí máng cỏ có trong bài kỹ thuật xây chuồng nuôi dê sàn lưới.

Chuồng lợn và xử lý chất thải

Chuồng lợn cần nước sạch đủ tắm rửa, có hố gom phân hoặc hầm biogas. Lợn chịu nóng kém, trời nắng gắt dễ bỏ ăn, nên mái chuồng nên cao, có thể làm mái đôi để thoát nhiệt. Phân lợn ủ hoai mới đem bón cây, không bón tươi.

Thức ăn và khẩu phần cho gia súc

Tiền thức ăn thường chiếm phần lớn chi phí nuôi gia súc, nên biết phối khẩu phần là cách tiết kiệm hiệu quả nhất. Khẩu phần gồm hai phần chính: thức ăn thô (cỏ, rơm, thân lá) và thức ăn tinh (cám, ngô, sắn, khô dầu). Trâu, bò, dê ăn thô là chính, thêm tinh khi vỗ béo hay nuôi con. Lợn thì ngược lại.

• Trồng cỏ năng suất cao quanh nhà để chủ động thức ăn xanh.
• Ủ chua cỏ, thân ngô, ngọn mía để dành cho mùa khô.
• Băm nhỏ cỏ, rơm cho gia súc ăn hết, ít rơi vãi. Bà con có thể tham khảo bài chọn máy băm cỏ đa năng cho hộ nuôi bò.
• Tận dụng phụ phẩm như bã đậu nành để bổ sung đạm, giảm tiền cám.
• Luôn có nước sạch cho gia súc uống tự do.

Giai đoạn vỗ béo bò trước khi bán cần khẩu phần riêng, tăng dần thức ăn tinh và hạn chế vận động. Gặt có bài hướng dẫn cụ thể về khẩu phần vỗ béo bò thịt để bà con áp dụng.

Sinh sản và chăm sóc gia súc non

Đàn gia súc sinh sản tốt là nguồn con giống tự túc, đỡ tốn tiền mua. Bà con cần ghi sổ ngày phối giống để tính ngày đẻ, chuẩn bị ổ đẻ khô sạch trước vài ngày. Khi con mẹ có dấu hiệu sắp đẻ, phải có người trông, nhưng không can thiệp khi chưa cần thiết.

• Lợn nái sắp đẻ thường bồn chồn, cắn ổ, bầu vú căng, vắt có sữa. Chi tiết xem bài dấu hiệu lợn nái sắp đẻ.
• Con non sinh ra cần được bú sữa đầu sớm để có sức đề kháng.
• Giữ ấm, giữ khô cho bê, nghé, dê con, lợn con những tuần đầu.
• Ca đẻ khó, con mẹ rặn lâu không ra: gọi ngay cán bộ thú y.

Phòng bệnh cho gia súc

Với gia súc, phòng bệnh luôn rẻ hơn chữa bệnh. Một ổ dịch lở mồm long móng hay dịch tả lợn có thể làm mất trắng cả đàn. Bà con cần tiêm phòng đủ theo lịch của thú y địa phương, giữ chuồng sạch và hạn chế người lạ ra vào khu nuôi.

Việc cần làm thường xuyên

• Tiêm vắc xin theo lịch, ghi sổ ngày tiêm từng con. Lịch cho heo con xem bài lịch tiêm phòng vắc xin cho heo con.
• Tẩy giun sán định kỳ theo hướng dẫn cán bộ kỹ thuật.
• Rắc vôi bột, phun sát trùng chuồng và lối đi.
• Mùa mưa ẩm chú ý bệnh da, bệnh móng ở bò. Gặt có bài xử lý nấm da, lở mồm long móng trên đàn bò.

Khi thấy gia súc bỏ ăn, sốt, chảy dãi, đi khập khiễng hay chết bất thường, bà con cách ly ngay con bệnh và báo thú y xã. Thuốc và liều dùng phải theo nhãn hoặc theo hướng dẫn của cán bộ thú y, không tự ý mua thuốc dùng thử. Các bài về bệnh và thuốc được tổng hợp trong chuyên mục Thú y.

Sai lầm thường gặp khi nuôi gia súc

• Mua giống rẻ không rõ nguồn gốc, mang mầm bệnh về đàn.
• Nuôi quá số lượng mà nguồn cỏ, nguồn vốn không kham nổi.
• Đổi thức ăn đột ngột làm gia súc chướng bụng, tiêu chảy.
• Bỏ qua tiêm phòng vì thấy đàn “đang khỏe”.
• Để phân thải ra mương, vừa ô nhiễm vừa phí nguồn phân bón quý.
• Không ghi chép, không biết con nào lãi, con nào lỗ.

Trước khi mở rộng đàn, bà con nên tính kỹ vốn, công lao động và đầu ra. Nếu đang phân vân giữa trồng trọt và chăn nuôi với số vốn nhỏ, bài bài toán vốn đầu tư 50 triệu sẽ giúp bà con có thêm góc nhìn.

Gặt sẽ tiếp tục bổ sung các bài mới về nuôi gia súc trong chuyên mục này. Bà con xem thêm chuyên mục Chăn nuôi và Gia cầm để có thêm kinh nghiệm làm trang trại tổng hợp.