Cách Nhận Biết Và Xử Lý Lợn Nái Sắp Đẻ An Toàn Tránh Tiêu Hao Thể Lực

Chào bà con, lại là Gặt đây!

Trong chăn nuôi lợn nái, giai đoạn “vượt cạn” là lúc hồi hộp nhất nhưng cũng mệt mỏi nhất đối với cả lợn lẫn chủ. Nếu bà con không biết cách nhận biết lợn nái sắp đẻ từ sớm, hoặc can thiệp quá đà khi nái đang đẻ, con nái rất dễ bị mất sức, đẻ kéo dài, dẫn đến thai chết lưu hoặc bỏ ăn sau sinh. Một lứa đẻ hỏng không chỉ mất mấy con lợn con mà còn ảnh hưởng tới sữa, tới lần phối giống sau của nái.

Để cuộc đẻ diễn ra “mẹ tròn con vuông”, bà con hãy nắm vững từng bước dưới đây: từ việc chuẩn bị chuồng, nhìn dấu hiệu, đỡ đẻ, cho tới chăm nái và lợn con những ngày đầu.

Vì sao cần nhận biết sớm lợn nái sắp đẻ?

Nhiều bà con nuôi theo kiểu “thấy đẻ mới chạy ra”, hoặc ngược lại là thức trắng mấy đêm liền canh nái vì không biết bao giờ nó đẻ. Cả hai cách đều thiệt. Nếu đến muộn, lợn con ra đời có thể bị ngạt nhớt, bị mẹ đè hoặc bị lạnh. Nếu canh quá sớm, người mệt, lại hay sốt ruột mà can thiệp bừa.

Biết chính xác lợn nái sắp đẻ giúp bà con:

• Chủ động chuyển nái vào chuồng đẻ đúng lúc, để nái quen chỗ, không bị stress.
• Chuẩn bị sẵn đồ đỡ đẻ, đèn sưởi, ổ úm cho lợn con.
• Có mặt đúng lúc để lau nhớt, cho bú sữa đầu, giảm tỷ lệ lợn con chết sơ sinh.
• Theo dõi được khoảng cách giữa các con để phát hiện sớm đẻ khó.

Khâu chuẩn bị này gắn liền với việc chọn nái tốt từ đầu. Nái có khung xương chậu rộng, chân móng chắc thường đẻ dễ hơn. Bà con có thể xem thêm bài cách chọn lọc lợn giống hậu bị khỏe mạnh, khung xương to để chọn nái hậu bị cho các lứa sau.

Chuẩn bị trước ngày đẻ: chuồng trại và đồ dùng

Bà con nên ghi lại ngày phối giống của từng nái để tính ngày đẻ dự kiến (thời gian mang thai của lợn khoảng 3 tháng 3 tuần 3 ngày, tức chừng 114 ngày, có thể sớm hoặc muộn vài ngày). Khoảng một tuần trước ngày dự kiến, nên chuyển nái sang chuồng đẻ đã vệ sinh, sát trùng và để khô.

Những thứ cần chuẩn bị sẵn:

Vài ngày trước đẻ, bà con nên giảm bớt khẩu phần cho nái, cho ăn thêm rau xanh để chống táo bón. Nái bị táo bón thì ruột chèn ép đường sinh, đẻ khó hơn và dễ sốt sau sinh.

Dấu hiệu lợn nái sắp đẻ trong vòng 24 giờ

Để không phải “thức trắng đêm” vô ích, bà con cần quan sát kỹ các biểu hiện sau:

Bầu vú căng mọng, có sữa đầu

Vú lợn nái chuyển sang màu hồng đỏ, các núm vú căng cứng, hai hàng vú nở to và tách ra. Nếu bà con nặn thử mà thấy có sữa đầu màu trắng đục tiết ra, thì chỉ khoảng 6–12 tiếng nữa là lợn sẽ đẻ. Khi sữa chảy thành tia ở nhiều vú, cuộc đẻ đã rất gần.

Bộ phận sinh dục thay đổi

Âm hộ sưng mọng, đỏ lừ và bắt đầu chảy ra dịch nhờn. Khi thấy dịch có lẫn phân su (màu nâu xanh) chảy ra là lợn con đầu tiên sắp ra.

Biểu hiện hành vi

Lợn nái bồn chồn, đi lại nhiều, đứng lên nằm xuống liên tục, có hiện tượng “thu gom rác” hoặc cắn phá chuồng để làm ổ. Nhiều nái bỏ ăn, đi tiểu vặt nhiều lần. Khi sắp đẻ sát nút (khoảng 1–2 tiếng), nái thường nằm nghiêng, chân duỗi thẳng, thở nhanh, bắt đầu có các cơn rặn và đuôi cong lên từng nhịp.

Kỹ thuật xử lý giúp nái đẻ an toàn, tránh tiêu hao thể lực

Nhiều bà con thấy lợn đẻ là cuống quýt, can thiệp quá nhiều khiến nái sợ hãi và mất sức. Hãy làm theo các bước “nhàn hạ” mà hiệu quả này:

Giữ không gian yên tĩnh

Lợn nái rất nhạy cảm khi đẻ. Bà con cần hạn chế người lạ ra vào, tránh tiếng động mạnh, không để chó mèo chạy quanh chuồng. Một không gian yên tĩnh giúp nái tập trung rặn, tránh bị stress làm chậm quá trình đẻ. Mùa nóng nên làm thoáng chuồng, mùa lạnh che chắn gió lùa.

Vệ sinh sạch sẽ

Dùng khăn ấm lau sạch bầu vú và bộ phận sinh dục nái. Chuồng trại phải khô ráo, lót thêm rơm sạch hoặc bao tải gai để lợn con ra đời không bị lạnh và trơn trượt. Người đỡ đẻ cắt ngắn móng tay, rửa tay sạch bằng xà phòng.

Hỗ trợ đúng lúc, đúng cách

• Để nái đẻ tự nhiên: Nếu nái đẻ đều (khoảng 15–20 phút một con), bà con tuyệt đối không được can thiệp vào đường sinh dục.
• Tiếp sức bằng nước uống: Pha một ít muối và đường glucose vào nước ấm cho nái uống để bù nước và tăng năng lượng khi đang đẻ. Nái đẻ nhiều con mất rất nhiều sức, thiếu nước là rặn yếu ngay.
• Khi nào cần can thiệp? Nếu nái rặn mạnh nhưng hơn 1 tiếng không ra con, hoặc khoảng cách giữa 2 con quá lâu (trên 1 tiếng), lúc này mới cần hỗ trợ bằng thuốc giục đẻ (oxytocin) hoặc thăm khám tay. Việc dùng thuốc và liều lượng bà con nên nhờ cán bộ thú y chỉ định; khi thăm tay phải sát trùng cực kỹ, bôi trơn và làm nhẹ nhàng theo nhịp rặn của nái.

Lưu ý: tiêm thuốc giục đẻ khi cổ tử cung chưa mở hoặc khi thai bị kẹt sai tư thế có thể làm nái đau, co bóp vô ích và kiệt sức nhanh hơn. Vì vậy đừng tự ý tiêm chỉ vì sốt ruột.

Chăm sóc lợn con nhanh gọn ngay sau khi ra đời

Lợn con vừa ra đời cần được lau khô nhớt ở mũi, miệng ngay lập tức để tránh ngạt, sau đó mới lau khô mình. Buộc rốn cách bụng khoảng 3–4 cm rồi cắt, sát trùng cuống rốn bằng cồn. Đặt lợn con vào ổ úm có đèn sưởi trong lúc mẹ còn đang đẻ tiếp.

Cho lợn con bú sữa đầu càng sớm càng tốt để tăng sức đề kháng và kích thích nái tiết thêm oxytocin tự nhiên giúp đẻ nhanh hơn. Con nhỏ, yếu nên ưu tiên cho bú các vú phía trước vì nhiều sữa hơn.

Sau giai đoạn sơ sinh, bà con cần lên kế hoạch phòng bệnh cho đàn con. Gặt đã có bài lịch tiêm phòng vắc xin cho heo con từ lúc sinh đến khi xuất chuồng để bà con tham khảo.

Chăm sóc nái sau khi đẻ xong

Khi nái đẻ hết con, bà con theo dõi xem nhau thai đã ra hết chưa (thường ra trong vài giờ sau con cuối). Thu dọn nhau thai, không để nái ăn nhau. Rửa sạch âm hộ, bầu vú, thay lót ổ khô.

• Cho nái uống nước ấm tự do, ngày đầu cho ăn ít, loãng rồi tăng dần.
• Theo dõi nhiệt độ, ăn uống và sữa của nái 3 ngày đầu. Nái sốt, bỏ ăn, vú sưng cứng hoặc dịch âm hộ có mùi hôi là dấu hiệu cần gọi thú y.
• Quan sát đàn con: con nào không được bú, bị mẹ đè hoặc tiêu chảy phải xử lý ngay.

Những sai lầm thường gặp khi đỡ đẻ cho lợn nái

• Móc thai quá sớm: Làm tổn thương đường sinh dục, dễ viêm tử cung sau đẻ.
• Tự ý tiêm thuốc giục đẻ: Khiến nái co bóp mạnh khi chưa sẵn sàng, mất sức và có thể làm chết thai.
• Để chuồng ồn ào, nhiều người vây xem: Nái hoảng, ngừng rặn, cuộc đẻ kéo dài.
• Không cho nái uống nước: Nái mất nước nhanh, rặn yếu, sau đẻ ít sữa.
• Bỏ đi lúc nái đang đẻ: Lợn con dễ ngạt nhớt, bị đè hoặc bị lạnh.

Kỹ thuật nuôi lợn nái quan trọng nhất là sự kiên nhẫn và quan sát. Đừng quá nôn nóng mà tiêm thuốc hay móc thai sớm khi chưa cần thiết, vì sẽ làm nái bị đau và mất sức rất nhanh. Bà con muốn tìm hiểu thêm về đặc điểm sinh học của con lợn có thể đọc bài Lợn nhà trên Wikipedia tiếng Việt, và xem thêm các bài khác trong chuyên mục Chăn nuôi của Gặt.

Gặt – Đồng hành cùng nhà nông.