🐟 Thủy sản

Nuôi thủy hải sản là nghề quen thuộc của bà con từ đồng bằng sông Cửu Long, ven biển miền Trung tới các vùng đồi có suối, có ao. Chỉ cần một khoảnh ao, một bể xi măng hay vài cái lồng trên sông, nhà nông đã có thể tạo thêm nguồn thu và có cá tươi cho bữa cơm. Nhưng nghề dưới nước khác hẳn nuôi gà, nuôi heo: con vật sống trong nước, mình không nhìn thấy hết, nước xấu một đêm là có thể mất cả vụ.

Bài tổng quan này Gặt viết để bà con mới vào nghề nắm được bức tranh chung: nên nuôi con gì, chuẩn bị ao bể ra sao, quản lý nước thế nào, cho ăn và phòng bệnh cần lưu ý gì. Mỗi phần đều có link sang bài chi tiết trong chuyên mục để bà con đọc sâu hơn.

Thủy hải sản là gì và vì sao bà con nên quan tâm

Thủy hải sản là tên gọi chung cho các loài sống dưới nước mà con người khai thác hoặc nuôi để ăn, để bán hay để làm cảnh: cá, tôm, cua, ếch, ốc, nghêu, sò và nhiều loài khác. Trong đó, “thủy sản” thường nói về loài nước ngọt, còn “hải sản” là loài sống ở biển và vùng nước lợ ven biển. Bà con có thể đọc thêm định nghĩa về nghề nuôi trồng thủy sản trên Wikipedia tiếng Việt.

Với nông hộ, nuôi thủy hải sản có mấy cái lợi rõ ràng. Thứ nhất, tận dụng được ao, mương, ruộng trũng vốn bỏ không. Thứ hai, vòng quay vốn của nhiều loài khá nhanh, chỉ vài tháng là có thể thu hoạch. Thứ ba, có thể kết hợp với trồng trọt và chăn nuôi: nước ao tưới vườn, bùn ao bón cây, phụ phẩm chăn nuôi làm thức ăn cho cá.

Tuy vậy, nghề này cũng nhiều rủi ro: thời tiết thất thường, nước ô nhiễm, dịch bệnh lây nhanh và giá bán lên xuống. Vì vậy bà con nên bắt đầu nhỏ, học kỹ thuật trước, rồi mới mở rộng.

Các mô hình nuôi thủy hải sản phổ biến cho nông hộ

Không có mô hình nào hợp cho mọi nhà. Bà con nên chọn theo nguồn nước, diện tích, vốn và thời gian có thể bỏ ra chăm sóc. Bảng dưới đây so sánh nhanh vài hướng nuôi hay gặp.

Nuôi cá ao đất

Đây là cách nuôi thủy hải sản lâu đời nhất ở nông thôn. Ao đất rẻ, dễ làm, có thể nuôi ghép nhiều loài ăn ở các tầng nước khác nhau để tận dụng thức ăn. Điểm yếu là khó kiểm soát nước, mùa mưa dễ tràn bờ, mùa nắng nước cạn và nóng.

Nuôi tôm nước lợ

Tôm là loài thủy hải sản có giá trị cao nhưng cũng đòi hỏi kỹ thuật cao. Bà con cần biết đo độ mặn, độ pH, độ kiềm và oxy hòa tan. Gặt có bài riêng về quản lý môi trường nước ao nuôi tôm thẻ chân trắng, bà con nên đọc kỹ trước khi thả giống.

Nuôi ếch trong bể xi măng

Nhà ít đất vẫn có thể nuôi ếch trong bể xi măng ngay sau nhà. Mô hình này dễ trông coi, dễ thu hoạch, nhưng phải thay nước đều và giữ bể sạch để ếch không bệnh. Bà con xem chi tiết ở bài hướng dẫn nuôi ếch thương phẩm trong bể xi măng.

Hồ nhỏ sân vườn

Nếu chỉ muốn làm quen với nghề, một hồ nước nhỏ nuôi cá bảy màu là cách học rẻ và vui. Bà con sẽ hiểu được chu trình nước, vai trò của cây thủy sinh và vi sinh trước khi làm lớn. Xem bài cách làm hồ nước nhỏ ngoài sân vườn nuôi cá bảy màu.

Chuẩn bị ao, bể trước khi nuôi thủy hải sản

Khâu chuẩn bị quyết định phần lớn thành bại của vụ nuôi. Ao bể sạch, nước tốt thì con giống khỏe, ít bệnh, đỡ tốn thuốc. Các bước cơ bản bà con nên làm:

• Chọn chỗ: gần nguồn nước sạch, xa chuồng trại xả thải, xa ruộng hay phun thuốc bảo vệ thực vật.
• Tu sửa bờ, cống: đắp bờ chắc, cao hơn mực nước lũ, cống cấp và cống thoát riêng, có lưới chắn cá tạp.
• Vét bùn đáy: bùn đen, hôi là nơi sinh khí độc. Vét bớt và phơi đáy ao vài ngày nếu thời tiết cho phép.
• Xử lý đáy: bón vôi để khử chua, diệt mầm bệnh. Lượng vôi tùy độ chua của đất, bà con hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
• Lấy nước và gây màu: lọc nước qua lưới, để lắng, gây màu nước xanh nhạt cho tảo có lợi phát triển rồi mới thả giống.

Với bể xi măng mới xây, bà con cần ngâm và xả nước nhiều lần để bớt vôi xi măng, tránh làm nước quá kiềm gây chết con giống.

Quản lý môi trường nước: gốc rễ của nghề thủy hải sản

Người nuôi thủy hải sản lâu năm hay nói “nuôi nước trước rồi mới nuôi con”. Nước tốt thì con khỏe, nước xấu thì có thuốc gì cũng khó cứu. Bà con nên tập thói quen quan sát và đo nước hằng ngày.

Những chỉ tiêu nước cần theo dõi

Mức chuẩn của từng chỉ tiêu khác nhau theo loài nuôi, bà con nên theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật hoặc nhà cung cấp giống. Khi thấy cá tôm nổi đầu lúc sáng sớm, bỏ ăn, bơi lờ đờ, việc đầu tiên là kiểm tra oxy và chạy quạt, sục khí, thay bớt nước.

Giữ nước ổn định mùa mưa, mùa nắng

Mùa mưa, nước mưa làm pH và độ mặn tụt nhanh; bà con nên rải vôi quanh bờ, mở cống thoát lớp nước mặt. Mùa nắng nóng, nước bốc hơi, tảo phát mạnh rồi tàn đột ngột; cần giữ mực nước sâu, che bớt nắng, giảm lượng thức ăn vào giờ trưa.

Chọn giống và cho ăn đúng cách

Giống tốt là nửa thành công. Bà con nên mua giống ở cơ sở có giấy phép, có nguồn gốc, kiểm dịch rõ ràng. Con giống khỏe thường bơi nhanh, phản xạ tốt, đồng đều về kích cỡ, không dị hình, không xây xát.

• Thả giống lúc trời mát, sáng sớm hoặc chiều tối.
• Ngâm bao giống trong ao khoảng 15–30 phút cho nhiệt độ cân bằng rồi mới thả từ từ.
• Thả mật độ vừa phải, mới nuôi thì nên thưa hơn khuyến cáo một chút để dễ quản lý.

Thức ăn chiếm phần lớn chi phí nuôi thủy hải sản. Cho ăn dư vừa tốn tiền vừa làm bẩn nước. Bà con nên chia nhiều bữa, cho ăn đúng giờ, dùng sàng ăn hoặc vó để kiểm tra con vật ăn hết hay còn dư rồi điều chỉnh. Nhà có vườn, có trại có thể tận dụng thêm nguồn đạm rẻ như nuôi ruồi lính đen lấy nhộng hoặc phụ phẩm như bã đậu nành, nhưng cần xử lý sạch và cho ăn vừa phải.

Phòng bệnh cho thủy hải sản

Với vật nuôi dưới nước, phòng bệnh quan trọng hơn chữa bệnh, vì khi thấy dấu hiệu thì bệnh thường đã lan rộng. Bà con nên giữ mấy nguyên tắc sau:

• Giữ nước sạch, ổn định; không để bùn đáy dày và thức ăn thừa tích tụ.
• Dụng cụ (vợt, xô, lưới) dùng riêng cho từng ao, rửa và phơi sau khi dùng.
• Không thả con vật lạ, cá tạp vào ao; có lưới chắn chim, rắn.
• Theo dõi hằng ngày: sức ăn, màu sắc, cách bơi, xác chết nổi.
• Khi có con bệnh: vớt bỏ, cách ly, báo cán bộ thú y thủy sản để xác định bệnh.

Về thuốc và chế phẩm, Gặt không ghi liều cụ thể. Bà con dùng theo nhãn sản phẩm hoặc hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, tuyệt đối không dùng kháng sinh cấm và phải ngừng thuốc đủ thời gian trước khi thu hoạch để thủy hải sản bán ra an toàn cho người ăn. Bà con có thể tham khảo thêm cách phòng bệnh chung trong chuyên mục Thú y.

Sai lầm thường gặp khi mới nuôi thủy hải sản

• Thả dày để mau giàu: mật độ cao làm nước nhanh bẩn, thiếu oxy, bệnh bùng phát.
• Bỏ qua khâu cải tạo ao: nuôi vụ sau trên bùn của vụ trước là mang mầm bệnh theo.
• Cho ăn theo cảm tính: không kiểm tra sàng ăn, thức ăn thừa làm thối đáy.
• Chạy theo giá: thấy loài nào được giá là nuôi theo, không tính đầu ra và kỹ thuật.
• Tự ý dùng thuốc: dùng sai thuốc, sai liều vừa tốn tiền vừa ảnh hưởng chất lượng sản phẩm.

Kết hợp thủy hải sản với trồng trọt, chăn nuôi

Nhiều nông hộ làm theo mô hình vườn – ao – chuồng: nước ao tưới cây, bùn ao vét lên bón gốc, cây ven bờ che mát cho ao. Cách làm này giúp giảm chi phí phân bón và thức ăn, đồng thời đa dạng nguồn thu. Bà con muốn tìm hiểu thêm cách làm phân từ phụ phẩm có thể đọc bài tự ủ phân hữu cơ bằng chế phẩm Trichoderma. Khi đặt máy bơm cấp thoát nước, bài kinh nghiệm chọn bơm chìm hút bùn cũng giúp bà con chọn đúng loại.

Lưu ý không để nước thải chuồng trại chảy thẳng xuống ao, vì phân tươi làm bùng khí độc và mầm bệnh. Phân nên được ủ hoặc qua hầm biogas trước khi dùng.

Thu hoạch và bán thủy hải sản

Trước khi thu hoạch, bà con nên ngưng cho ăn một thời gian ngắn để con vật sạch ruột, khỏe khi vận chuyển. Thu vào lúc trời mát, thao tác nhẹ tay để không xây xát. Nếu bán tươi sống, cần chuẩn bị bể chứa, sục khí; nếu bán cho thương lái, nên hỏi giá ở vài nơi và theo dõi tin thị trường.

Để bớt phụ thuộc vào thương lái, bà con có thể liên kết với tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc tự bán qua mạng. Xem thêm chuyên mục Thị trường & bán hàng và bài đẩy mạnh tiêu thụ nông sản qua TikTok. Nếu cần vốn đào ao, mua giống, tham khảo bài vay vốn nông nghiệp lãi suất ưu đãi.

Nghề thủy hải sản không khó nếu bà con hiểu nước, hiểu con và làm từ nhỏ đến lớn. Gặt sẽ tiếp tục bổ sung bài mới trong chuyên mục này. Bà con quan tâm thêm các vật nuôi khác có thể ghé chuyên mục Chăn nuôi hoặc Gia cầm.