Góc Giao Lưu: Những Chuyện Vui Buồn Và Kinh Nghiệm Nghề Lái Buôn Nông Sản Đầu Mùa

Chào bà con mình nhé! Tôi là Gặt, hôm nay không bàn chuyện phân thuốc khô khan nữa, mà muốn ngồi lại cùng bà con kể chút chuyện “thâm cung nội chiến” của cái nghề lái buôn nông sản.

Nhiều người bảo làm lái buôn là “ngồi mát ăn bát vàng”, nhưng có nhảy vào mới biết cái nghề này nó cũng “ba chìm bảy nổi” và đẫm mồ hôi nước mắt chẳng kém gì lúc bà con mình ra đồng đâu. Bài này Gặt kể lại những chuyện vui buồn đầu mùa, những kinh nghiệm để đời, và vài điều mà cả nhà vườn lẫn lái buôn nên ngồi lại thống nhất với nhau để cùng có lời.

Lái buôn nông sản là ai, làm gì trong chuỗi mùa vụ?

Ở quê mình, “lái”, “thương lái” hay “cò vườn” là những người đi tận vườn, tận ruộng xem hàng, trả giá, rồi gom về vựa hoặc chở thẳng lên chợ đầu mối, kho đóng gói. Theo cách hiểu phổ biến trên Wikipedia tiếng Việt về thương lái, đây là lực lượng trung gian rất đông, đóng vai trò lớn trong việc đưa nông sản từ nông thôn ra thị trường.

Công việc của một lái buôn nông sản thường gồm mấy phần:

• Đi xem vườn: đánh giá độ già, kích cỡ, mẫu mã, sâu bệnh, ước sản lượng.
• Thương lượng giá và đặt cọc: chốt giá theo ký hoặc khoán cả vườn, hẹn ngày cắt.
• Tổ chức thu hoạch: thuê đội cắt, khuân vác, phân loại tại vườn.
• Vận chuyển và đầu ra: lo xe, lo mối ở chợ đầu mối, vựa lớn, kho xuất khẩu.
• Thanh toán: trả tiền cho nhà vườn đúng hẹn, chịu rủi ro hao hụt trên đường.

Nói cách khác, lái buôn ôm phần rủi ro ở giữa: mua của bà con giá cố định, nhưng bán ra thì giá lên xuống từng ngày.

Chuyện đầu mùa: Khi cái “Duyên” đi trước cái “Tiền”

Cái cảm giác hồi hộp nhất của một người lái buôn chính là những ngày đầu vụ. Đi xem vườn, thấy trái trĩu cành, da căng bóng là trong lòng khấp khởi. Vui nhất là khi chốt được giá đẹp cho bà con mà thị trường lại đang hút hàng. Lúc đó, anh em lái buôn với nhà vườn tay bắt mặt mừng, uống chén trà mà thấy ngọt lịm.

Cái “duyên” ở đây là duyên gặp người. Có những nhà vườn quen nhau cả chục năm, vụ nào cũng để dành hàng cho mối cũ, chẳng cần cò kè nhiều. Có những lái mới vào nghề, lần đầu xuống vườn còn lóng ngóng, được bà con chỉ cho cách nhìn trái già, cách gõ nghe tiếng. Cái tình đó là vốn liếng lớn nhất của nghề, lớn hơn cả tiền cọc.

Nhưng đời không như là mơ. Có những vụ “trời hành”, vừa đặt cọc xong thì bão về, hoặc thị trường bỗng dưng “đứng bóng”. Lái buôn lúc đó đứng giữa hai dòng nước: bỏ cọc thì mất uy tín, mà ôm hàng thì cầm chắc cái lỗ trong tay. Nhiều anh em thức trắng đêm ở cửa khẩu hay chợ đầu mối, nhìn xe hàng xuống cấp mà xót như đứt từng khúc ruột.

Những nỗi buồn ít ai kể của nghề lái buôn

Ngoài chuyện trời và chợ, nghề lái buôn nông sản còn những cái khó mà bà con ở vườn ít khi thấy:

• Kẹt xe, kẹt hàng: những ngày cao điểm, xe xếp hàng dài, trái chín dần trên thùng. Mỗi giờ chờ là mỗi giờ hàng mất giá.
• Hao hụt và hàng loại: lúc mua ở vườn tưởng đẹp, về tới vựa phân loại mới thấy trái sượng, trái sâu, trái dập. Phần này lái gánh.
• Nợ đọng: có khi giao hàng cho vựa lớn nhưng tiền về chậm, trong khi đã hứa trả tiền cho nhà vườn đúng hẹn.
• Tiếng xấu chung: chỉ cần vài người ép giá, bỏ cọc, là cả giới lái buôn bị mang tiếng “ăn trên mồ hôi nhà nông”.

Gặt kể ra không phải để than, mà để bà con hiểu rằng phía bên kia bàn trà cũng có những lo toan. Hiểu nhau rồi thì thương lượng mới dễ, và khi có chuyện thì cũng dễ ngồi lại với nhau hơn.

Kinh nghiệm “xương máu” để đời

Qua bao năm lăn lộn, Gặt rút ra được vài điều tâm niệm cho anh em đồng nghiệp và cũng để bà con hiểu thêm:

1. Chữ Tín quý hơn vàng

Đã chốt giá thì dù thị trường có sụt, lái cũng nên cố gắng giữ lời để giữ mối làm ăn lâu dài. Ngược lại, bà con cũng đừng vì giá lên một chút mà bẻ kèo, tội nghiệp cái công lái chạy vạy đầu ra. Một lần bẻ kèo có thể lời vài đồng, nhưng mất mối thì mấy vụ sau khó bán.

2. Hiểu “nết” của nông sản

Mỗi loại trái cây, rau củ đều có tính nết riêng. Đầu mùa hàng thường đẹp nhưng dễ hỏng nếu không biết cách đóng gói. Đừng vì tham số lượng mà ép chín hay dùng thuốc quá đà, cái đó là tự mình chặt chân mình. Bà con muốn giữ hàng tươi lâu có thể tham khảo thêm mẹo bảo quản nông sản tươi xanh không dùng hóa chất và quy trình đóng gói trái cây giảm hư hỏng.

3. Cập nhật tin tức liên tục

Giờ thời đại số rồi, lái buôn không chỉ nhìn vườn mà còn phải nhìn cả biểu đồ giá cả, tin thời tiết, tin thông quan ở cửa khẩu. Chậm một nhịp là mất cả chì lẫn chài. Bà con nhà vườn cũng vậy: theo dõi giá ở nhiều nguồn, hỏi nhiều mối, thì mới biết giá mình được trả có hợp lý không. Khi giá xuống, đừng hoảng, đọc thêm bài phương án bán được giá khi giá sầu riêng sụt giảm để có thêm hướng xoay xở.

Thỏa thuận mua bán đầu mùa: nên chốt những gì?

Phần lớn mâu thuẫn giữa nhà vườn và lái buôn đều đến từ chuyện “nói miệng”. Gặt khuyên hai bên nên ghi ra giấy, có chữ ký, có người làm chứng nếu được. Bảng dưới đây là 6 mục nên thống nhất trước khi nhận cọc:

Ghi rõ không phải vì nghi ngờ nhau, mà để lúc trái gió trở trời, hai bên có cái mà dựa vào, không ai phải mất lòng. Một tờ giấy viết tay có chữ ký hai bên cũng đã hơn nhiều so với lời hứa suông.

Nhà vườn làm gì để bán được giá, giữ được mối?

Từ phía lái buôn nhìn lại, Gặt thấy những nhà vườn được các lái “săn đón” thường có mấy điểm chung:

1. Hàng đồng đều: chăm sóc kỹ từ lúc ra hoa, tỉa trái hợp lý, nên trái to đều, ít hàng loại.
2. Ghi chép nhật ký vườn: biết ngày ra hoa, ngày phun thuốc lần cuối, giúp lái yên tâm về độ già và an toàn.
3. Tôn trọng thời gian cách ly: hàng có dư lượng thuốc là hàng bị trả về, cả hai bên cùng thiệt.
4. Có nhiều đầu ra: không phụ thuộc một mối. Nhiều bà con đã vào hợp tác xã, xem thêm bài liên kết hợp tác xã để hết lo được mùa mất giá.
5. Giữ lời như lái giữ lời: đã nhận cọc thì để hàng, có khó khăn thì gọi điện bàn trước.

Ngược lại, anh em lái buôn muốn giữ mối lâu thì cũng nên cân đúng, trả tiền đúng hẹn, báo trước khi đổi ngày cắt, và nói thật với bà con khi thị trường xấu. Nhà vườn hiểu chuyện sẽ cùng chia sẻ, chứ không ai muốn mối làm ăn bao năm đứt vì một vụ.

Lời kết

Nghề lái buôn hay nghề nông thì cũng chung một con thuyền. Chúng ta dựa vào nhau mà sống. Lái buôn có tâm, nhà vườn có tầm thì nông sản mình mới bay xa được. Hy vọng mùa vụ năm nay, bà con mình được mùa, anh em lái buôn nông sản thuận buồm xuôi gió, ai cũng có “bánh chưng nhân thịt”!

Bà con có chuyện vui buồn nào với các lái, hay anh em lái có kinh nghiệm gì muốn chia sẻ, cứ để lại bình luận bên dưới cho Gặt và mọi người cùng đọc nhé.

Gặt – Bạn đồng hành cùng nhà nông.